Proto-Semitic dictionary – –

Proto-Semitic dictionary – –

 

Word           Meaning                                kuptimi në shqip

-na                  we                                                ne; gegërishte: na = ne

bar                  son                                               biri

bayṣ̂                egg                                              bayṣ̂ = vaiz; vëzë

bin                  son                                               biri, im bir – djali

bVḳ                 examine, look                                        pash, e pashë; duket

bVn                 build                                            ban, bën, krijon; ndërton.

bVr                 to be clean                                   bar; bardhoj, e bëj xixë, pastroj

d(a)nb             tail                                               d’nb, dë n të = bisht

dam                 blood                                           dam/ar, i një gjaku – fis

gabʿ, gibʿ        hill, height                                  Gab’- skab – Zot – {gýpas]

ġarb                sunset,                                         t’errët,  mbrëmje, darkë

ġVrVb                        be dark                                        Dark – mbrëmje; dark – vaft ngrënie

ḥaḳl                field                                             Asëll;  në fund të fundit

ḥbs                  to hold tight                                 hobs, kops, kopsit, shtrëngoj

hūy                 to be, to become                          hyj, hyrje (shtohet, bëhet)

ḳarn                horn                                             CARAN m.( shih fjalorin e shqipes) çarn

ḳlp                  bark, rind                                     kalp – mbuloj, mbulesë, lekurë, lëvore

ḳud                 to cut, to tear                               …….?   [kotkë,  copë- copkë]

ḳuṣ                  cut                                               kos, kosa, kosit (pres barin)

kVṣaḥ             cold                                            ‘hasi, të pret, të ther e ftohta [kasap]

kanap             wing                                            ‘anap; ndënjëse e hapur – k’anape

īr, nūr             light                                              n’ar, dritë, nur, gjithë dritë

nišw                woman                                         nisu, e nisur, veshur nuse         

nwr                 light, to shine                               nwr, i artë, shkëlqim

pVr                 break, axe, cut, separate              Par, pret, prerje,

pVriḳ              split, divide, break                     pāric – pêres, e pres, e pret e ndaj

rāḥ, rīḥ           hand, palm                                   d’rāḥ dora (perëndia Ra⚵) pèllāmb’

skb                  to lie down                                   skab – shtrirje përhapës (rrezet)

ṯ̣Vlamṯ̣                        to be dark, to be black                 dalmat – (mat/erje) i errët, [i zanë]

tall, till            hill                                               dal, i/e dalë, nalt, mal,  la -lart

tVʾ, tVw         to eat                                            ta, t’ha, të ha; (gr. να φάω)

walad              boy, child                                     bila-t; bij-t (fëmij)

whb                 to give                                          bhb; b’ap – j/ap; i jap

wsm               to sleep                                         bsm; pushim (për të fjetur)

yawm              day                                        yabm; iabm; dritë; ditë (u ‘ab ditë)

ɬ(a)ʕp              foot?                                      ɬ(a)ʕp; Çap, çapet (q’apet) çapi i këmbëve

ʕ(a)l                on, above                               ʕ(a)l – çel – Qiell; ç’ a la – që është la, lart

ʾab                  father                                  ʾab; ashtë ab; at – zot;  b’abë (ab = dytrupor)

ʾadam             earth                              toka’ad/am = at/dhe, am/dhe, mëmdhe, amëtare

ʾam                 maid, girl                          am, ama, mëma ( f’am – femër; vajzë – grua)

ʾiš                    fire                                     b’iz ; nxehtësi; zi/ar – zjarr

ʿayn                eye                                    a y-n; ay = ai; si ay/ai (a’syri – Osiros – zot)

ʿiṣ̂                    tree                                    bʿiṣ̂ (bi zë; mbi të – pemë) – (Pishë) [bisk]

θ̣hr                  black                                 θ̣hr; T’her, terr, i/e terrët; sterr, e zezë

θ̣ll                    to give shade                  tell; thell, i thellë, i zënë i errët, thelloj ngjyrën

θ̣pr                  nail, claw     θ̣pr- tpr; tepër i/e teprët, i epërt; i/e dalë ti’për-sipër (Thua)

 

PLANI I TRETE I COPTIMIT ΤΕ SHQIPERISE

PARGTHGNIE · *, c
KUR PO DALIN ne drite keto radhe,” jane mbushur plot gjashte vjet qe kur u-shtrengova te largohem nga SHQIPGRIA e LIRC dhe po-thua nga cdo perzjerje direkte ne ceshtjen shqiptare.
Me gjith ate, gjate kesaj kohe e kam mbajtur gishtin ne damarin e levizjes shqiptare qe nga zemra e krye- qytetit te Shteteve te Bashkuar—fshati ku jetonj esht vetem tri mila larg nga Shtepia e Bardhe; kam mbajtur letrekembim me nje rreth te ngushte miqsh; jam takuar dhe fjalosur me delegatet e qeveris se Tiranes prane Kombeve te Bashkuar; kam botuar disa artikuj mbi ceshtjen t’one ne gazetat amerikane; dhe ne dy raste kam botuar e perhapur dy qark-ore, me date 15 Maj 1947, dhe 1 Qerishor 1950.
Simbas detyres se gazetaris, ne radhet e para e te cites kam sherbyer me se 30 vjet, artikuj inglisht dhe te dy qarkoret ua dergova per njoftim dhe komentim redaksive te DIELLIT—te cilin une e bera te perdi- teshem me 1915—dhe te LIRIS te cilen e rrita nga djepi qysh me 1941. Por asnjera nga keto dy gazeta nuk pati bujarin as te permende se mori ato artikuj ose qarkoret ne fjale. Dhe kejo ndofta vjen nga qe kefo dy fletore—qe thone se perfaqesojen mendimin e Shqiptareve t’ Amerikes—nuk pranojen asnje botim qe munt te cenoje monopolin qe kane vendosur organi- zatat e tyre. Ku esht koha kur une pranonja per botim kritikat me t’ ashpra dhe atakimet me V egera kunder vetes s’ ime ne shtyllat e LIRIS! ….
NDGRKOH6, nje tog miq e dashamire me keshillo- nin qe te nxjerr nje gazete te trete ketu n’ Amerike; dhe shume jane ata qe me kane shtytur te ngreh edhe
1
(
nje organizate te trete. Por eksperienca ime me ka bindur se ne kete qarkun e ketushem nuk munt te mbahet me teper se nje gazete ose nje organizate.
Nga ana tjeter, dhe si pergjigjie ne deshirat e ke- tyre atdhetareve, jane shtuar ne kohen e fundit edhe dy gazeta te tjera me qytetin New York si qendre bo- timi. Pervec ketyre, japin dhe marrin nje tog fle- tushka· qe dalin pa rregull nga qendra dhe zyra te pa- qena, pervec nje numuri “buletinesh” qe na vijen kohe me kohe nga vende te larget si Australia, Argjentina dhe Kanadaja.
Botimi i kaq organeve me tendenca te kunderta esht nje simptome e padyshimte e lengates se rende nga e cila vuan gjith ceshtja shqiptare.
Per gjith keto aresye, arrijta ne perfundimin se ardhi tashma koha qe te conj edhe nje here zerin t’ im ne mbrojtje t’ Atdheut te perbashket me botimin e keti libri. Shpresonj dhe lutem tek i madhi Zot qe ky botim t’ i dale ne krye qellimit per te cilin po del ne drite: te tregoje gjendjen e vertete te ς-eshtjes shqiptare.
Lyon Village, Virginia,
Gusht, 1951. C. A. Chekrezi
————o————
ACKNOWLEDGMENT OF THANKS
To the publishers of ‘‘Roosevelt and the Russians” and ‘‘The Ciano Diaries,” (Doubleday & Co.), “Dinner At The White House” (Harper & Brothers), “The Greek Dilemma” (J. B. Lippincott & Co.) who have graciously permitted me to quote liberally from their publications I acknowledge publicly my gratitude.
2
P L A N I I T R E T 6 I C O P T IM IT TG S H Q IP € R IS
ΚΑΡΤΙΝβ I
-Vfc—.
Nje-Mbe-Dhjete Vjet Krizc Kombetare
a
PO-THUA se dhjete vjet me pare (Tetor 1941) u- ktheva n’ Amerike nga nje shesh perqendrimi (Concentration Camp) te Frances, pas 17 vjet sherbimi ne Shqiperi dhe mergimi n’ Europe.
Ne nje shesh perqendrimi njeriu ka ne dispoziten e tij tere kohen e duhur per studime dhe mendime. Kejo ishte aq e vertete per mua sa edhe per tre Shqip- tare te tjere qe gjeta atje: Profesor Skender Luarasi; Oficer Mehmet Shehu—pagrade te caktuar n’ ate kohe por njetash Major-Gjeneral dhe Minister i Puneve te Brendeshme ne guvernen e Enver Hoxhes; Kapiten (i Luftes se Spanjes) Hulusi Spahi, sot Major-Gjeneral ne Shqiperi. Nje i katerte, Vangjel Dhimitriadhi, nuk kishte karakter te caktuar politik- Ata te tre te paret e shkonin kohen me studime te thella te fi- losofis Marxiste-Engeliane per te qene gati qe t’ i aplikonin ne sovietizimin e Shqiperis. Sa per mua, mendja ime vinte rrotull rreth ^eshtjes se si munt te shpctohet Shqiperia nga zbatimi i PLANIT T€ TRE- ΤΘ te coptimit te saj. Sepse qysh n* ate kohe ishte peshperitur se Anglia ia kishte premtuar Greqis kra- hinat e Kories dhe Gjinokastres, si shperblim te qin- dreses se popullit grek kunder Italis fasciste, dhe si protestim kunder qendrimit dredharak te Zogut kun- drejt Fuqive te Perendimit ne kohen para shpalljes se Luftes se Dyte Botnore.
Gjate kohes q’ isha i mbyllur ne Vernet de V Ari6ge —keshtu quhej kampi i internimit—mendja ime ishte
PLANI I TRETC I COPTIMIT TC SHQIPBRIS
e kethyer ndaj Amerikes: ndaj shokeve te mij midis Shqiptareve t’ Amerikes, dhe ndaj qeveris amerikane me anen e te ciles Shqiptaret e Amerikes e shpetuan Shqiperin nga Plani i Dyte i Coptimit me nderhyrjen dramatike te Presidentit Woodrow Wilson ne Ja- nar 1920.
Nga informatat qe kisha n’ ate kohe, dukej shesh- azi se VATRA—e vetema organizate politike ne Shte- tet e Bashkuar—ishte larguar krejt nga programi i saj historik. Nen drejtimin dhe influencen e Faik Konitzes, ajo ishte here nje vegle e sundimit te tiranis zogiste. Dhe, kur Zogu u-zbua prej legjionave kemi- she-zeza te Mussolini’t, Federata aq e shkelqyer dhe e madhe ne kohet e shkuara—por njetash e zvogluar dhe e demoralizuar—kishte zbritur ne shkallen e turpshme te nje agjencie te Duqes s’ Italis fasciste. Kejo ishte lodra me tragjike q’ u-lojt ne kurriz te Shqiptareve V Amerikes. Te vetemit protestime kunder politikes anti-demokratike te “Beut te Konitzes” duallen nga shtyllat e “Imigrantit” te botuar asikohe ne Worcester, Mass., dhe, pas vitit 1930, nga shtyllat e “Republikes” se Peshkop Nolit.
NGA ΚΘΤΟ PIKA fillimi arrijta ne perfundimin, kur isha akoma ne Vernet de P Allege dhe ne shoqe- rim te perditeshem me Skender Luarasin, Mehmet Shehun dhe Hulusi Spahin: ja VATRA te kethehej ne programin e saj origjinal demokratik, ose perndry- she, duhej ngrehur doemos n’ Amerike nje organizate e re e cila te mundohej te fitonte simpathin dhe per- krahjen e qeveris amerikane ne favor te Shqiperis, si ne kohen e Presidentit Woodrow Wilson. Per sudi*
4
N J β -M B C – D H J E T V J E T K R I Z F K O M B C T A R E
ky plan i im nuk u-pelqye nga shoket e mij t’ inter- nimit, Luarasi, Shehu dhe Spahiu, ptr aresye se, si- mbas mendimit te tyre, Presidenti Roosevelt nuk ishte me i mire se Mussolini ose Hitleri!
“Dhe ju,” u thashe shokeve te mij n’ internim, “besoni me te vertete se Stalini qe mbahet ne fuqi me ane masakrash munt te barabitet me Rooseveltin q’ ardhi ne fuqi me votat e lira te popullit amerikan?,,
Me sy te zgurdulluar, Mehmet Shehu u-turr te me godite me grusht, tue bertitur marrezisht: “Mos e zer ne goje ne nje kohe Rooseveltin t* ent me Stalinin V one te math!”
Se si do te kishte perfunduar kejo zenke e papritur ne mes V one, po te mos kishte hyre ne mes Skender Luarasi, as m’ a merr mendja se do te kishte ngjare sikur une t’ ua kisha raportuar autoriteteve anti-komu- niste te kampit incidentin e sulmimit te Mehmet She- hut kunder meje.
Kur u-qetesuan pak nevrat, u thashe te tre shokeve t’ internimit—n’ esht se munt te quheshin “shoke”:
“Presidenti Roosevelt nuk munt te jete ‘i imi’ η* as- nje kuptim te fjales: sepse ay esht kryetar i Republikes se Shteteve te Bashkuar, dhe une jam thjeshtazi qy- tetar i Shqiperis. Ajo qe me habit esht qe ju, prej race shqiptare, te vini nje diktator te huaj me nalt se Shqiperia.”
ME GJITH ΚΘΤΟ, kur arrijta n* Amerike e ^faqa planin t* im te haituar ne Vernet de Y Ariege ne me- nyre boterishte me 16 Nentor 1941 perpara nje shu- mice te madhe q’ u-mbloth ne Peabody Playhouse, Boston, Mass. Pas pranimit te tij me nje ze—me per-
6
PLANI I TRETC I COPTIMIT T0 SHQIP0RIS
jashtimin e nje grupi faikistesh te diet u-ngriten te dalin jashte nga salla e mbledhjes, si nje shenje protesting, ne kohen e votimit, si edhe te zerit te nje te riu qe me pyeti se kur do te vendoset ‘regjimi i popullit’ ne Shqiperi!—vajta te takohem, simbas porosis se mbledhjes me Imzot Nolin per te kerkuar per- krahjen e tij. Peshkopi u-tregua fort i rezervuar per aresyen se “nuk merrej me politike.” Ndaj fun- dit ay me keshilloi qe te merresha vesh me Faik Ko- nitzen rreth rollit qe munt te luante VATRA ne zba- timin e planit t’ im. Me te ndyerin Faik u-takova ne Washington disa dit me von n’ ish-legaten shqiptare. N’ ate rast Faik Konitza me tha haptazi se VATRA nuk munt t’ a ndryshonte politiken e saj, q’ ishte krejt fillo-italiane, dhe q’ ishte lene n’ ate kohe, sa per forme, ne duart e nje tjeter te ndyeri qe nuk kishte asnje zo- tesi politike: Vasil Panit. Perveg asaj, Faik Konitza nuk me la asnje dyshim se ay ishte, natyrisht, krejt kunder ides se ngrehjes se nje organizate te re n* Amerike·
Kur u-ndava nga ish-Ministri i Zogut me shkoi ne mendje nje fjale e urte qe perdoret ne Shqiperin e Veriut: “ne don te besh nonje pune te dobishme, shko dhe pyet kundreshtarin t’ ent dhe bej te kunderten e asaj qe te keshillon ay.”
Ishte nen keto kondita q’ u-ngreh bujerisht dhe bo- terisht ne Boston me 28 Dhjeor, 1941, organizata de- mokratike e SHQIPeRIS se LIRB (Free Albania). Program i saj i caktuar ishte: bashkepunim me Aliatet, dhe VEQAN0RISHT ME QEVERIN E SHTETEVE ΤΘ BASHKUAR.
6
NJe-MBe-DHJET VJET KRIZ0 KOMBCTARE
N0 NDJEKJE te kesaj politike, organizata e re hyri ne bashkepunimin me te ngushte me agjencit e ndrysh- me te qeveris amerikane.
Me anen e Zyres s’ Informatave te Luftes (OWI, Office of War Information), SHQIPCRIA e LIRC u-vu shpejtazi ne radhen e kombeve te shtypur nga Nazi- Fascistet per te perfituar nga lehtesit e dhena prej qeveris se Washington’it per t’ u drejtuar popujve te tyre pertej Oqeanit fjalime dhe thirrje radiofonike.
Me ane te Zyres se Sherbimeve Strategjike (OSS, Office of Strategic Services), ne te SIIQIPCRIS se LIR0 gelem rrugen per hyrjen fshehtazi ne Shqiperi me dyzina agjentesh Shqiptare dhe Shqiptaro-Ameri- kane q’ u-vune ne kontakt me Forcat Luftetare te £li- rimit, te cilat DIELLI i quante η* ate hohe “rebele” kunder Italis, me nenkuptimin qe qeveria e ngrehur ne Shqiperi prej Italis fasciste ishte e vetema fuqi legale e Shtetit Shqiptar.
Dhe brenda ne Departmentin e Shtetit, SHQIPCRIA e LIRC krioi nje qark te gjere miqsh dhe perkrahesish t* independences se Shqiperis te cilet u-bene shkak q’ ay Department te botonte ne favor te saj disa de- klarata me rendesi nderkombetare, si ajo e 10 Dhje- torit 1942 dhe e 28 Nentorit 1944. Dhe ne Maj 1945, nje-me-nje pas mbarimit te luftes n’ Europe, Department! i Shtetit dergoi ne Shqiperi nje mision diploma- tik nen kryesin e Ministrit Joseph E. Jacobs (me von ambasador i Amerikes ne ^ekoslovaki dhe Kore). Per te vertet, dergimi i keti misioni ishte nje ^ap krejt i jashtezakonshem, dhe une e kam per lavdi q’ u-bera shkak per nisjen e tij per ne Shqiperi. Si^ do te shpie-
gohet ne faqet e metejme, misioni deshtoi ne menyre
*
7
PLANT I TRET0 I COPTIMIT Τβ SHQIPeRIS
te turpeshme dhe skandaloze. Ne gjith keto munt te shtohet—gje qe nuk esht botuar gjer tani—se SHQI- P0RIA e LIRC ishte ne marreveshje e siper me zyrat kompetente per t’ i shiguruar qeveris shqiptare nje ndihme prej §40,000,000 per riorganizimin e Shtetit te porsa-rilindur shqiptar, perve$ ndihmave te tjera qe populli i yne do te merrte dhe ishte tue marre nga organizata UNRRA, si edhe nga ana e Kryqit te Kuq Nderkombetar.
Ajo qe duhet theksuar posaserisht esht qe gjith keto perfitime iu shiguruan Shqiperis pa asnje kon- dite nderhyrjeje a trazimi Anglo-Amerikan ne punet e brendeshme te saj, nga sa di une dhe nga sa dine zyrtaret e Departments te Shtetit me te cilet bashke- punonja ngushtesisht n’ ate kohe, gfaredo qe munt te kete botuar ne kete mes Zyra e Propagandes se qeveris se Tiranes. Perkundrazi, perpjekjet t’ ona te per- bashketa kishin per qellim te perjashtonin cdo nder- hyrje, inglize, greke ose jugoslave.
Po ashtu keto perfitime iu shiguruan Shqiperis kur VATRA e leftonte terbimisht SHQIPGRIN e LIR0. Ne fakt, per te penguar veprimet e organizates se re demokratike, VATRA rroku edhe nje here flamurin e monarkis, tue deklaruar me ane te DIELLIT se “nuk behet Shqiperi pa Zogun”.
FATKEQ0SISHT, bashkepunimi i frytshem i organizates se re me qeverin amerikane u-pre si me ger- shere ne Maj 1945, kur une u-detyrova te largohem nga SHQIP0RIA e LIR0—per aresye qe do te shpie- gohen mέ von—cak ne kohen kur ay bashkepunim pri- tej dhe duhej te jepte pemet e tij me te Qmueshme ne
8
NJG-MBG-DHJET VJET KRIZG KOMBGTARE
dobi te Shqiperis. Ky ishte nje fatalitet krejt i pa- pritur, i pamenduar dhe i papandehur.
Q’ ahere SHQIPGRIA e LIRG—sa edhe VATRA— e humben krejt vleren e tyre, tue hequr dore nga rolli i tyre si organizata Shqiptaro-Amerikane qe duhej te sherbenin si ure afrimi midis Amerikes dhe Shqiperis. Perkundrazi, qe te dyja, ndonse leftonin terbimisht njera-tjetren, u-bene agjenci propagande te qeveris s‘ Enver Hoxhes. Kejo ngjau, per fatkeqesin me te madhe, pikerisht ne kohen kur qeveria e Tiranes, e keshilluar dhe e shtytur nga agjentet e Mareshalit Tito te Jugoslavise, mori vendimin fatal te hape luften me V eger propagandistike kunder Amerikes. Gjate kesaj periudhe kritike as VATRA as SHQIPGRIA e LIRG nuk ngriti asnje ze protestimi kunder veprimit te nxituar te guvemes s* Enver Hoxhes, as edhe kur kejo vendosi, krejt padrejtesisht, V u heqe qyte- tesin amerikane Shqiptareve q* ishin bere qytetare amerikane me deshiren e tyre te lire prej nje kohe te gjate por qe kishin mbetur brenda kufireve te Shqiperis nga shkaku i luftes. Midis gith te tjerave, qen- drimi i SHQIPGRIS se LIRG dhe VATRGS ne ket pike i afrohej, me te vertet, tradhesis kundrejt Amerikes.
Ne kete menyre u-kriua ketu n’ Amerike edhe nje here nje situate si ajo qe gjeta une kur u-ktheva ne Shtetet e Bashkuar me 1941 per te ngrehur organi- zaten e SHQIPERIS se LIRG. Por me nje ndryshim me tragjik se ay i kohes se shkuar. Sepse, ne kohen kur, me anen e shpalljes se Doktrines se Presidents Truman, Amerika hyri ne lufte te hapet kunder per- hapjes se Komunismit, SHQIPGRIA e LIRG dhe VATRA gjeten rastin te lozin rollin e breshkes qe
9
PLANI I TRETE I COPTIMIT TE SHQIPERIS
vajti te nallbani per t’ i kerkuar qe t’ a mbathe edhe ate me potkonj, ashtu si a jo kishte pare qe po u behej kuajve. Si perfundim, Shqiptaret e Amerikes, per- gjitherisht, arrijtin ne shkallen sa te duken ne syt e autoriteteve amerikane si shoke dhe bashkepunetore te terroristeve komuniste qe ndiqen kemba-kembes nga FBI (Federal Bureau of Investigation—Zyra Federate e Hetimeve).
Sikur ky qendrim i VATRES dhe SHQIPERIS se LIRE t’ i sillte nonje dobi qeshtjes shqiptare, ndofta askush nuk do te kishte nonje kundreshtim. Por nga gjith shenjat duket sheshazi se keto dy organizata qe pandehet se perfaqesojen mendimin e pergjitheshem te Shqiptareve t’ Amerikes nuk i kane dhene asnje rendesi faktit se Amerika, brenda kufireve e te dies jetojen zyrtaret dhe anetaret e tyre qe jane 90% qy- tetare te keti vendi, esht njera nga te dy Fuqit e Medha qe rregullojen fatin e kombeve te vegjel, per mire ose per keq. Po ashtu, zyrtaret e SHQIPERIS se LIRE dhe VATRES nuk duket t’ i kene vene nonje rendesi pyetjes se ς-do t’ i ngjase Shqiperis kur Amerika dhe Aliatet e saj te dalin te fituar ne te Treten Lufte Botnore ose si do te mundim te shpetojem Tos- kerin ne rast qe konflikti i sotem Amerikano-Sovietik mbaron ne nje marreveshje miqesore midis Shteteve te Bashkuar dhe Rusis Sovietike. Sikur t’ a leme menjane rastin fatal te luftes, a thua se Rusia—per te dlen Shqiperia esht nje mije mila larg nga kufiri i saj me i aferme dhe pa asnje lidhje tokesore me ’te— do te vere si kondite te marreveshjes miqesore qe Shqiperia te mbetet nen “pushtetin” e Enver Hoxhes dhe me Kor§en e Gjinokastren brenda kufireve te saj?
1 0
NJC-MBE-DHJET VJET KRIZE KOMBETARE
Kejo esht pyetja kryesore, jetike dhe e pikellueshme qe duhet te kete parasysh ς-do minute te dites i*do Shqiptar qe kujdeset per te pritmen e vendit te lindjes se tij. Kete pyetje ua vura perpara edhe delegateve te qeveris se Tiranes prane Kombeve te Bashkuar. Sic; do te duket me von, pergjigjiet e tyre nuk ishin aspak shiguronjese.
TUE PERFITUAR nga ky degjenerim dhe demora- lizim i Shqiptareve V Amerikes qe tundnin boten nje- here e njekohe, kane ardhur ketu ne Shtetet e Bashkuar nje tog agjente dhe perfaqesonjes Komitetesh dhe shoqerirash e t’ ikurve dhe te zbuarve nga Shqi- peria per te zene vendin dhe per te lojtur rollin prane qeveris amerikane qe njehere e njekohe e luante VAT- RA dhe me von SHQIPERIA e LIRE. Midis te rish- ardhurve esht edhe nje peshkop i ri me iden qe nje dite te zere vendin e peshkopit te plakur. Dhe vizitori i fundit nuk esht tjeter ve^se vete Zogu per te marre komanden, shigurisht, te fuqive anti-komuniste nen hijen dhe mbrojtjen e Amerikes. Ketu perfundoi po- litika mendje-madhe anti-amerikane e VATRES dhe SHQTPERIS se LIRE! . . .
Komitetet dhe shoqerit e V ikurve jane tue botuar organet e tyre: gazeta, fletore dhe buletine, ne menyre qe ne kete periudhe te pci\*arjes m6 te pashembellte ne historin e Kombit Shqiptar, mendja e Shqiptareve te mergimit esht trazuar dhe prishur krejt. Ne keto botime duhet shtuar edhe zeri i zyres se propagandes se qeveris se Tiranes qe gjen jehoncn e saj ne shtyllat e DIELLIT dhe te LIRIS.
Dhe ketu vjen pyetja q’ esht ne maje te gjuhes se
11
PLANI I TPwETG I COPTDIIT TC SHQIP€PJS
qdo Shqiptari: ku qendron e verteta, dhe cili nga keta organe i afrohet se vertetes?
Asnonje prej tyre. Sepse sicili midis tyre mbron thezen e vete, nuk boton as nje gje qe nuk i jep dore, por, perkundrazi shtremberon cdo iakt dhe ngjarje per t’ a pajtuar me pikepamjen e vete.
Nga kejo ngatrese e tmershme mendimesh dhe pike- pain jesh nuk munt te dale asnje e mire—asnje e mire per ^eshtjen e Shqiperis. Te vetemit qe munt te dalin te fituar jane armiqt e Kombit t’ one dhe ata Shqip- tare q’ e kane bere zakon te peshkojen η’ ujra te trubulla.
Ne nje gjendje te ketille, pra, duhet nje mendje fi- losofi qe te kerkoje e te zbuloje fillin e se vertetes permes lemishdrave te perdredhura; dhe, me ane t* analizimit te tij gjakftohte, t’ arrije ne perfundime te kethjellta.
Fort do te me pelqente t’ isha filosofi qe lypin rastet e sotme tragjike. Por nga natyra e puneve si jane sot, gjendem ne poziten e fdosofit pa qene filosof.
Me gjith ate, ne masen e gjjddmit qe me ka dhene Zoti, per hir te dashuris s’ Atdheut dhe, paragjithash, me deshiren t’ ime qe te gjenj nje rruge te mesme dhe te caktonj nje program te perbashket rreth te edit te mblidhen gjith ata qe vene interesat e Kombit permbi ^do interes, ideologji, deshire a ambieje personale, po dal edhe nje here te $onj kushtrimin kunder tradhesis qe na rrethon nga te gjith anet dhe te propononj me- nyren e shpetimit te Shqiperis.
K€TO JAN€ aresyet qe me shtyjne te gatit dhe te ve ne shtyp kete liber, per t’ analizuar ne faqet e tij
12
NJG-MBG-DHJET VJET KRIZG KOMBGTARE
situaten e sotme te qeshtjes shqiptare, sidomos ne li- dhje me Planin e TRETG te Coptimit qe ka kercnuar dhe po kercnon edhe sot teresin tokesore te Shqiperis.
PosaQerisht, kendonjesit do te gjejen ne faqet e keti libri pergjigjiet e duhura ne pyetjet me te pikelluesh- me qe kane mbetur ne heshtje gjer tani, si, per shem- bell:
Kush e keshilloi a e nxiti qeverin e Tiranes te mos njohe traktatet e vjetra midis Shqiperis dhe Ameri- kes, kur gjith qeverit e tjera te Ballkanit, komuniste ose jo, i kishin pranuar qe me pare?
Kush i mbolli minat ne kanalin e Korfuzit qe shkak- tuan mbytjen e dy luftanieve inglize per te cilat Shqi- peria u-denua prej Gjykates Nderkombetare te Ha- ges te paguaje afro 900,000 lira inglize si demshper- blim? ‘
Kush kishte in teres te shtyje qeverin e Tiranes qe te zboje misionin diplomatik amerikan ne menyre qe Shqiperia te mbetej krejt e izoluar nga Perendimi?
Q9 pergapje beri VATRA ose SHQIPGRIA e LIRG per te nxjerre ne drite te verteten rreth akuzes qe iu be Prof. Harry T. Fultz (ish-Drejtor i Shkolles Tek- nike te Tiranes) se gjoja ky organizoi nje komplot kunder qeveris s* Enver Hoxhes?
Si qendron e verteta rreth gjendjes se brendeshme te Shqiperis, dhe q9 te mira ose q9 te keqia i ka here vendit V one “Pushteti i Popullit”?
Ne q* rrethana u-proponua dhe u-pranua rezolluta e Senatorit Claude Pepper me te cilen i falet Toskeria Greqis, dhe q9 pereapje beri VATRA ose SHQIPGRIA e LIRG per te ndaluar votimin e saj ?
Q9 plane dhe intriga fshihen prapa Komitetit “Shqi-
13
PLANT I TRETE I ΕΟΡΉΜΙΤ TE SHQIPERIS
peria e Lire’” qe kryeson Hasan Dosti? Q’ lidhje ose marreveshje te fshehte ka me Zogun? A ka te beje ardhja e Zogut n’ Amerike me kete marreveshje te fshehte ?
Q’ kuptim te vertete ka ardhja n’ Amerike e Pesh- kop Mark Lipes?
S’ ka asnje dyshim se organet e Shqipetareve t’ Ame- rikes, DIELLI dhe LIRIA, i kane ne maje te gjuhes ose te pendes pergjigjiet ne gjith keto pyetje. Po ashtu i dine keto pergjigjie dhe organet e t’ ikurve dhe te mundurve nga forcat e Komitetit te Qlirimit Kombe- tar. Por, si duket, askujt prej ketyre nuk i jepet te kallzoje dhe te botoje te verteten. Esht lehte, sidomos, te kuptohet qendrimi i organeve e t’ ikurve. Ajo qe s’ munt te kuptohet dhe qe ua ka prishur mendjen Shqiptareve esht se per q’ aresye DIELLI e LIRIA, qe botohen ne nje vend ku shtypi esht me i lire se ne qdo vend tjeter te botes, vashdojen te mbajen heshtjen me te thelle kundrejt eeshtjeve q’ i perkasin jetes se Shqi- peris si Shtet dhe Komb.
Qe kur isha une ne krye te SHQIPERIS se LIRE ishin bere shume perpjekje me nisjativen t’ ime per te bashkuar te dy organizatat. Po ashtu, pas largimit V im, jane bere perpjekje ne qdo Kuvend per t’ i arrij- tur ati qellimi, gjithnje pa asnje perfundim, me gjith qe te dy keto organizata kane mbajtur nje politike te njeshme e te perbashket si kundrejt qeveris ameri- kane ashtu edhe kundrejt qeveris se Tiranes. Ahere q’ i ka ndaluar qe te mos plotesojen bashkimin?
Per te vertet, bashkimi esht dukur prej kohe si i domosdoshem persa i perket SHQIPERIS se LIRE mbasi kejo falimentoi si organizate qe kurse hoqi do-
14
TRE PLANE COFTIMI
re nga programi i saj origjinal. Por esht fort e dy- shimte nese nje bashkim i tille do t’ i sjelle nonje dobi VATRCS mbassi edhe kejo ka marre tatepjeten po per ate aresye: q’ u-largua nga programi i saj historik per t* u-bere vegle dhe monopol i disa vetave te cilet mundohen V a mbajen te gjalle per interesa te veta me ane thirrjesh histerike dhe me shpallje fushatash qe kane per qellim te vetem te ndjellin dollare n’ arken e Federates.
———0——^ I
i , i \ ^ i ^ ;; Η K Η i
KAPTiNe ii ■ ■,· •·α)| |.)v :<v.)Yp!AA’
i ~ Γ « Cj T Ο V
Tre Plane Coptimi 1
j ΑΥΞΟΝ —————— !
GJAT€ jetes se saj shekullore, Shqiperia karkalHUt11 mrmrurmBsm*\ permes nje vargu periudhash kritike. Por krizat me te medha i ka kaluar, ne syt’ V one sidomos, ne keto dyzet vjetet e fundme te jetes se saj po-thua se gjys- merisht independente.
Tri kane qene keto kriza qe kane kercnuar existen- cen e saj: me 1912, 1919, 1939.
Te dy-te parat u-kapcrxyen me shume a pak sukses, po te marrim parasysh se nga kanosja e <;dukjes se saj te krejte dolli prape-se-prapi nje fare soj Shteti, ndonse me krahina te medha e te begateshme te mbe- tura perjashta.
Keshtu, me 1912, dy ose tre muaj pas njohjes tri- umfale t* autonomis se Shqiperis me katre vilajete nga ana e Turqis, Abatet Ballkanike (Bullgari, Greqi, Mal- i-Zi, Serbi) vendosen coptimin e saj te krejte. Te gjith e dine se qysh u-anullua ay Plan i Pare i Coptimit.
* 15
PLANT I TPvETP I COPTIMIT T£ SHQIPGRIS
Por esht e rasteshme te permendet se, sado q* Austria ishte ajo qe mori nisjativen per te shpetuar gjysmen e Shqiperis nga thonjt e fqinjeve, ishte Anglia ajo qe, me anen e Ministrit te saj per Punet e Jashtme, Sir Edward Grey, gjeti dhe imponoi formullen e ngrehjes dhe njohjes se Shqiperis se Pare independente.
Por tre vjet me von (Prill 1915), po n* ate qytet ku ishte njohur nderkombetarisht independenca e Shqiperis, u-neneshkrua nje traktat i ri, i ^fameshmi Trak- tat i Fshehte i Londres. Me anen e ati traktati copto- hej per heren e dyte Shqiperia ne favor te Greqis, Italis, Malit-te-Zi dhe Serbis, me vendim te katre Fu- qive te Medha (Angli, France, Itali dhe Rusi) qe kishin garantuar independencen dhe neutralitetin e Shtetit Shqiptar. Dhe me 20 Janar 1920, Konferenca e Paqes e mbledhur ne Paris mori vendimin e fundit per te vene ne veprim dispozitat e Traktatit te Fshehte te Londres.
Siq dihet, kete here shpetimi i Shqiperis ardhi nga nderhyrja e Presidentit Wilson te Shteteve te Bashku- ar, i cili u kishte deklaruar lufte te pameshirte gjith traktateve dhe marreveshjeve te fshehta. Por, kur ardhi puna per te shpetuar Shqiperin nga Plani i Dyte i Coptimit, Woodrow Wilson’i nuk u-kenaq tue denon- cuar Traktatin e Fshehte te Londres. Perkundrazi, ay mori persiper te mbroje Shqiperin dhe independencen e saj ne baze te Parimit te Kombeve.
Po ne kohen (Janar 1920) qe President! Wilson merrte anen e Shqiperis ne te tri Notat Adriatike te fameshme, ne Lushnje ishte mbeshtjelle nje Kongres i perbere nga patriotet me te njohur t’ asaj kohe. Ndon- se nuk kishte asnje dijeni—per kete jam shiguruar
16
TRE PLANE COPTIMI
nga i ndyeri Qazim Koculi, nje nga pjesetaret me sy- hapet te Mbledhjes—mbi qendrimin dhe deklaratat e Presidentit Wilson, Kongresi i Lushnjes mori nje tog vendime qe pajtoheshin pike per pike me parimet e Presidentit te Shteteve te Bashkuar. Por, sa vlefte do t’ u mbetej atyre vendimeve te Kongresit pa nder- hyrjen dramatike te Woodrow Wilson’it, ajo esht nje seshtje te dies nuk i mbetet vend per bisedim ne kete vepre te shkurter. Fakti esht qe Shqiperia e kaloi me sukses edhe ate krize qe neve na dukej gadi e pa- kaperxyeshme ne Dhjetor 1919.
SHQIPTARET e kane per zakon—dhe ky esht nje faktor psikologjik—qe te mallkojen Fuqit e Medha per intrigat dhe pabesit e tyre, dhe te ς-thuren ne sharje kunder fqinjve te tyre te “panginjur” dhe “gjakpires”, sepse keta jane muduar te $dukin racen arbenore me planet e tyre “satanike”. Por Shqiptaret harrojen se gdo komb e ka brenda ne trupin e tij krimbin e lengi- mit dhe te vdirjes se vete· Prandaj, ndofta nuk u pelqen te shkojen ne mendje faktin se ata vete ose udheheqesit e tyre u japin shkak te huajve dhe fqinje- ve qe te perfitojen nga grind jet dhe mosmarreveshjet e nje kombi te pergare. Per shembell, sa ishin ata qe deshironin dhe ishin gati te leftonin per nje Shqiperi independente me 1912, dhe sa ishin qe kundershtonin ate ide?
Po ashtu, gjate kohes qe polli krizen e 1920-es, Shqiptaret ndofta kane harruar se ishte nje udheheqes prej races se tyre, Esat Pashe Toptani, qe jo vetem shkaktoi shpartallimin dhe deshtimin e Shqipesise se Pare, por ishte edhe ne favor t’ aplikimit te Traktatit te Fsheh-
I
ll_
17
PLANT I TRETC I COPTIMIT TC SHQIPGRIS
te te Londres, me kondite q’ ay te mbetej zot i Shqiperis se Mesme.
“Ah, po, ay ishte trathetor!” do te protestojen shu- me zera.
Por kush e beri trathetor ate bir babe dhe nene shqiptare ?
E verteta esht qe nuk ka komb qe te mos kete nxje- rre trathetore ne nje kohe ose ne nje tjeter. Por, ner kombet e tjere trathetit mbulohen prej shumices se madhe besnike q’ esht gjithmon gati te mbroje Shtetin dhe institutat e tij kombetare. Fatkeqesisht, duket sikur ne Shqiperi trathetoret jane te zotrit t’ a bejen shumicen per vete ose se-paku te duket se e kane shu- micen me vete ne menyre qe te provohet sikur shumica esht tue hapur varrin me duart e veta.
Ishte nen keto kondita qe mahisi gjate vashdimit te regjimit te Zogut dhe u-^pif kriza e trete me 1939. Ajo krize, qe vashdon edhe sot e kesaj dite, perfundoi ne formullimin e Planit te Trete te Coptimit. Per te dyten here brenda ne njezet-e-pese vjet ishte prape qe- veria inglize ajo qe mori nisjativen e erret te krasitjes se trupit te Shqiperis me anen e zotimit q’ i dha mbretit te Greqis se krahinat e Kories dhe Gjinokastres do te njiheshin si pjesa te mbreteris helenike ne fund te Luftes se II Botnore qe thuhej se behej per liri e drejtesi.
Forma dhe fjalet eksakte te keti premtimi nuk dihen, mbassi e gjith marreveshja duhej mbajtur krejt e fshehte, nga frika e qertimit t’ opinionit nderkombe- tar dhe ve^anerisht t’ opinionit t’ Amerikes dhe te Presidentit Roosevelt. Por Grekve nuk iu durohej dhe keshtu ata i shpallen kerkimet e tyre qysh ne vitin
18
REGJIMI ZOGIST—FASCISTG DHE KOMUNISTG
1941, pikerisht kur Greqia ishte e okupuar prej Gjer- maneve dhe Shqiperia prej Italianeve.
Qapat q’ e prune punen gjer n* ate pike perbejen pjese te drames ose me mire te tragjedis se madhe q’ u-luajt ne kurriz te Shqiperis ne periudhen e fundme te regjimit zogist, βίς do te shpjegohet ne kaptinen qe vijon.
——–o——–
ΚΑΡΤΙΝΘ III
Regjimi Zogist—Fasciste Dhe Komuniste
ΝΘ £DO tragjedi a drame perfytyrohen, zakonisht, tre aktore kryesore: nje “hero”, nje “heroine” dhe nje “hor”. I pari mundohet te shpetoje heroinen nga dredhit e fatit ose nga intrigat e poshtra te horit qe perpiqet te shtoje rrezikun e saj. Per shembell, ne dramen e njohur “Othello” te William Shakespeare’it, perkthyer ne shqipen prej F. S. Nolit, gjenerali i zi i Venetikut esht heroi, e bukura Desdemone heroine dhe i Qfameshmi Iago lot rollin e horit.
Por ne tragjedin e gjalle te Shqiperis qe gjeti kul- min e saj diten e se Premtes se Zeze, 7 Prill 1939, kerko sa te duash per te gjetur se cili esht hero dhe cili hor. Per nje qast u-duk sikur Zogu do te luante rollin e heroit, por, ndaj fundit edhe ay vrapoi te shpetoje koken e vete dhe arkat e arit qe mori me vete tue e lene heroinen ne meshiren e horave.
Per te kuptuar qartazi rollin qe luajti sicili, esht nevoje te shpiegohen rastet nen te diet mori forme komploti i drejtuar kunder independences se Shqiperis.
19
PLANT I TPwETe I (ΓΟΡΊΊΜΓΓ Te SHQIPERIS
Qe regjiini i Zogut do te mbaronte ne menyre violence ate e dinte i math i vogel; sepse nje regjim i ba- zuar ne force nuk munt te rrezohet vecse me ane te forces. Ne rastin e keti regjimi forca vinte jo aq nga brenda se sa nga jashte, cL m. th. nga Italia Fascist e te dies i jepte dore te mbante Zogun ne fuqi me $do miet qe kishte ne dispoziten e saj. Ne fakt, brenda ne dhjete vjetet e pare te regjimit zogist ishin here katre Ievizje kryengritese. Per te perballur keto plas- je te brendeshme, Zogu nuk epiku dot nonje menyre tjeter vecse te futet thelle e me thelle nen mbrojtjen e Mussolinit, keshta qe $do Ievizje e brendeshme mbaronte me nje traktat te ri ose marreveshje te fshehte midis Tiranes dhe Romes ne nje shkalle te tOle q’ inde- pendenca e Shqiperis arnjti te mbetet vetem si nje fjale, nje theori, nje hije, dhe jo nje realitet.
Keshtu, ne fushen e politikes se jashtzne, regjimi i Zogut mori nje qendrim te tille qe nuk mundej ve^se if egersonte dhe armiqesonte Fuqit e Perendimit, te medha e te vogla. Per shembeH delegadoni shqiptar ne Lidhjen e Kombeve ishte i porositur qe te votonte radhazi ashtu si^ votonte delegadoni i Du^es. dhe ne nje tog raste Italia mbeti ne pakice me voten e saj dhe me ate te delegacionrt te Zogut. Edhe ne piken kritike if invadimit brutal t’ Ethiopis prej forcave fas- ciste, delegadoni i Zogut hodhi voten $do here ne favor t* Italis, fort euditerisht, pa marre aspak parasysh se agresioni i Italis nf ate rast krionte nje precedent te shigurt per shkeljen e arthme te Shqiperis nga ana e legjioneve kemishe-zeza, ashtu si<* ngjau vetem katre vjet pas konfliktit rreth Ethiopis. Nje njeri si Zogu qe pandehet se esht i zgjuar dohet if a kish knptuar
20
REGJIMI ZOGIST—FASCIST? DHE KOMUNISTC
ate rrezik per veten e tij, nemos per Shqiperin. (Kur u-takova me ’te ne Paris ne Gusht 1939, e preka kete pike ne bisedim e siper, dhe nuk u-habita aspak kur Zogu me tha se u ishte drejtuar Fuqive te Perendimit per te kerkuar ndihmen e tyre kunder pregatitjeve ushteriake qe po bente Italia per diten 7 Prill, por q’ ato bene veshin e shurdher.)
NGA ANA TJETCR, ne sheshin e politikes se bren- deshme, vetem Fascisteve dhe simpathizonjesve V Italis u degjohej zeri dhe u shkonte fjala ne punet e Shtetit. Kushdo qe kuxonte te kritikoje Fascismin—qofte edhe vetem si theori—konsiderohej si armik i regjimit zo- gist dhe ne shume raste damkosej si “komunist”, per t’ i bere qefin Du$es, natyrisht, mbassi edhe Mussolini i ndiqte si Komuniste ata qe kundershonin regjimin e tij. Ne baze kallzimesh, shume here pa emer, Mi- nistrat e Brendeshem te Zogut, sidomos i fameshmi ndjekes i r;do liberali dhe te riu, Musa Juka, urdheronin kapjen dhe burgosjen me dyzina djemsh te rinj dhe studentesh nen akuzen se ishin “Bolshevike”. Ne kete menyre, kundreshtaret e regjimit pro-Fascist te Zogut arrijtin t* a kene si per lavdi te fshehte titullin Korn u n i s t.
Sikur njeriu te bazohej ne raportet e Ministris se Brendeshme do t’ arrinte ne perfundimin se gadi gjith rinia e vendit adhuronte Leninin dhe Stalinin. Prova e kunderte dolli ne drite me rastin e levizjes se Fjerit, ne te cilen rollin kryesor u-thirra t’ a luanj une. Ne perpjekjet e mia per te mbledhur tok dhe per t’ orga- nizuar gjith elementet kundreshtare te regjimit, hyra ne kontakt edhe me “Grupin Komunist” te Shqiperis.
21
PLANI I TRETC I COPTIMIT TC SHQIPERIS
Habitja ime dhe e shokeve te mij ishte e madhe kur kryetaret e ati grupi na dhane listen e anetareve te tyre. Lista permbante eksakterisht 73 (shtate-dhjete e tre) emra. Shumica e tyre ishin nenoficere (tetare, rreshtare, kaptere) dhe ay qe mbante graden me te nalte ishte vetem nentoger. Te tjeret ishin mesues te shkollave fillore, qe nuk dinin nga q’ ane zihej push- ka. Por edhe ata 73 nuk ishin Komuniste te vertete, por idealiste te shkrehur qe pandehnin se qdo problem i Shqiperis do te zgjidhej automatikisht ne minuten qe te vihej ne veprim regjimi sovietik ne vendin t* one. Qe nuk ishin Komuniste te vertete provohet nga fakti qe kur ardhe ne fuqi Komunistet e vertete, te krye- suar prej Enver Hoxhes, kryetaret e ati grupi origji- nal komunist u-vune ne pushke dhe ne litar, tue fi- lluar nga themelonjesi i ati te pari “Grup Komunist” te Shqiperis, Llazar Fundo. (Mbjellesi i vertete i fares komuniste ne Shqiperi, Kostandin Boshnjaku, u-push- katua ne Prill 1945). Dhe ne tere kete kohe kur Minis- tria e Brendeshme e Zogut ndiqte kemba-kembes si “Komuniste” rinin e Shqiperis, kryetari i pritme i re- gjimit komunist ne Shqiperi, Enver Hoxha, studionte n’ Europe me burse te dhene nga regjimi zogist!
Ne kete pikepamje, pra, munt te thuhet se regjimi i Zogut ishte tue pregatitur sheshin per ardhjen ne fuqi te regjimit komunist, tue e shtyre rinin e vendit qe te kerkoje zgjedhjen e problemeve te Shqiperis ne vendosjen e Sovietismit anti-nacionalist.
POR, kurse ishte e ditur qe te rinjt qe damkoseshin si “Komuniste” nuk ishin ne gjendje te krionin nonje levizje kunder regjimit te Zogut, puna ishte krejt
2 2
REGJIMI ZOGIST—FASCISTC DHE KOMUNISTC
ndryshe persa i perkiste “paresis” se vendit ne te cilen permblidheshin bejleret, bajraktaret dhe arhondet. (Ne ΚοΓςβ fjala “paresi” perdorej per te designuar fa- miljet me me influence brenda komunitetit ortho- dhoks; ne Berat ajo fjale perdorej per te designuar familjen e perhapur te Vrionasve; ne Vlore me fjalen “paresiM designoheshin “agallaret” e pasur; ne Shqi- perin e Veriut, “paresia” e vendit perbehej prej baj- raktareve te fiseve te ndryshem.) Keto “paresi” te per- bashketa kishin kohe q’ ishin penduar per perkrahjen q’ i kishin dhene Zogut kur u-kethye ne fuqi me 1924 me ndihmen e Jugoslavis dhe te Greqis per te rrezuar regjimin e gjashte-muajshem t’ Imzot Nolit. Vetem gjashte muaj pas emerimit te Zogut si “President i Re- publikes”, “te paret e vendit” kuptuan se ambicja e ati njeriu kalonte ^do kufi. Dhe ata vendosen qe t* i vinin nje kufi para se te shkonte puna me tutje. Ne nje mbledhje te fshehte q’ u-mbajt ne Kor^e ne Korrik 1925 me nisjativen e Mufid Bej Libohoves u-biseduan mietet dhe menyrat per te kufizuar fuqin e Zogut si President i Republikes. Por, per fat, qeveria e Tiranes mori dijeni te mbledhjes dhe te qellimeve te saj, dhe Zogu, tue vepruar me shpejtesin e tij te zakonshme ne raste te tille, i flaku nga ofiqet qe mbanin gjith bejleret pjesetare te mbledhjes se Kories. Q’ ahere Bejleret muarren nje qendrim opozite te fshehte dhe te padeklaruar, per aresye qe munt te kuptohen lehte. Fakti esht se ne levizjen e Fjerit—qe u-organizua dhje- te vjet me von,—kishim ne radhet t* ona me teper Bej- lere se ushtare. Vrionasit e Beratit ishin ne vijen e pare. Dhe nje nga aresyet per te cilat Fjeri u-zgjoth si kryeqendre e levizjes ishte sepse ay qytet i vogel
23
PLANT I TRETF I COPTIMIT TC SHQIPeRIS
ishte po-thua se nje ς-iflik i Vrionasve.
Pas deshtimit te levizjes se Fjerit—deshtim i cili u- shkaktua nga paaftesia e disa oficereve t* ane per te here lidhjet e duhura me Bajraktaret e Veriut,—Pare- sia e vendit, dhe jo vetem Bejleret, arrijti ne perfun- dimin logjik qe, mbasi Zogu mbahej ne fuqi me anen e perkrahjes qe kishte nga Italia Fasciste, e vetema rruge per t’ a hequr qafet ishte q’ ata, si te paret e vendit, te benin nje marreveshje direkte me qeverin e Romes. Ndermietes per kete marreveshje ishin Shef- qet Bej Verlaci i Elbasanit dhe Mustafa Merlika i Krujes.
MARRCVESHJA u-plotesua ne Dhjetor 1938. Ne baze te saj, qeveria e Romes zotohej qe te pushonte se dheni nonje perkrahje Zogut, keshtu qe t’ u jepej rast “te pareve te vendit” t’ a rrezonin nga fuqia me mietet e tyre, dhe jo me anen e nonje nderhyrjeje ushteriake nga ana e qeveris italiane. Nga ana e tyre, “te paret e vendit” zotoheshin qe te ftonin ne fronin e Shqiperis nje kusheri te mbretit t’ Italis si, per shembell, Duken D’ Aosta. (“Mbret per mbret”, thoshin midis tyre, Duka d’ Aosta do te bente nje figure me te mire si mbret se sa “Maloku i Matit.”) Ne kete menyre, qeveria e Romes do te kishte nje shigurim te plote se Shqiperia do te qendronte besnike n’ aliancen me Italin qe kishte lidhur Zogu me Du^en qysh ne Nentor 1926. Ne fakt, gjate periudhes 1926-1938 qeveria e Romes kishte arrijtur ne perfundimin se Zogu nuk ishte njeri qe munt t’ i vihej bese; dhe ate mendim kishin gjith ata qe paten te bej in me Malokun e Matit.
Mirpo, kur ardhi koha qe te vihej ne veprim ajo
24
REGJIMI ZOGIST—FASCISTS DHE KOMUNISTC
marreveshje, Duoeja i pabese “ua hodhi te pareve” te vendit t’ one. Ne vend te ruajtjes se parimit t’ independences shqiptare nen nje mbret italian, Mussolini kishte patur gjithnje per qellim qe t’ a okuponte Shqi- perin, tue perdorur si vegla “te paret e vendit”. Kejo provohet pertej ς-do dyshimi nga shenimet e qarta te Kontit Ciano ne Ditaret e tij (The Ciano Diaries) q’ u- botuan inglisht me 1946 prej shoqeris botonjese Doubleday & Co. Konti Ciano, dhenter i Du^es dhe Minister i tij per Punet e Jashtme, nuk len asnje dy- shim mbi kete pike kur shkruan se ne marreveshjet me Shqiptaret kundreshtare te Zogut qeveria e Du^es kishte nje qellim te vetem: te qduke independencen e Shqiperis ne kohen q’ i jepte shigurime te plota Shef- qet Verlacit dhe Mustafa Krujes se do te respektonte independencen e saj.
Kete dredhi te poshter te Du$es e kuptuan, ndaj fundit, edhe ata qe kishin bere marreveshjen e fshehte me ‘te. Por e kuptuan teper von. Kur, pra, qeveria e Romes i dorezoi Zogut me 5 te Prillit ultimatumin me anen e te cilit kerkonte qe qeveria e Tiranes te pranoje trupa ushteriake italiane ne limanet e Vlores, Durresit dhe Sarandes—midis konditave te tjera—Zogu ia pa- rashtroi Parlamentit kerkimet e qeveris se Romes*. Me nje ze Parlamenti i hodhi poshte kerkimet e Italis. Midis atyre qe votuan “kunder’’ ishin dhe ata qe kishin pelqyer me pare marreveshjen me Dueen. Per-nje-here u-duk sikur Kombi Shqiptar ishte krejt i bashkuar ne qindresen e tij kunder Italis.
Por shih se ς’ shkruan Konti Ciano ne Ditaret e tij: gjate gjith kesaj kohe, Zogu po bente $emos per t’ ar- dhur ne marreveshje me qeverin e Romes. Simbas
25
PLANT I TRETG I COPTIMIT TC SHQIPGRIS
shenimeve te Ciano’s, Zogu ishte gati te pranonte gdo kerkim t’ Italis, me kondite q’ ay te mbante fronin. Mirpo, Mussolini kishte vendosur qe te zaptonte Shqi- perin, dhe Zogu nuk i hynte me ne pune. Prandaj, Dugja refuzoi gdo marreveshje me Zogun. Perkun- drazi, ay urdheroi qe trupat e tij te mbledhura ne Bari dhe Brindisi te zbresin ne skelat e Shqiperis dhe 400 aeroplane te fluturojen mbi Tiranen per te terrorizuar populism e saj. Ν’ ate rast aq te veshtire Zogu beri nje gjest trimerie; i dha urdher ushteris qe t’ u bjere Italianeve. Disa nga kundreshtaret e tij duan te thone se Zogu e dha ate urdher per te fituar kohe per ikjen e tij ne te ngrysur t’ asaj dite aq tragjike per Shqipe- rin. Sido qofte e verteta, Italianeve u ishte mbushur mendja se Zogu nuk do t’ ikte pa leftuar.
Ja se shkruan Konti Ciano mbi kete pike:
31 Mars, 1939. Lajmet nga Tirana vertetojen faktin qe Zogu po ben gjith pregatitjet per kundreshtim. Kejo s’ me pelqen aspak, mbasi mua me duket si pune e rrezikeshme qe ne te shkrehim pushken e pare ne gjendjen e tashme te trubull dhe te ndezur t’ Europes.
2 Prill, 1939. Plani i yne esht te ndalojem ikjen e Zogut per ne Mat, ku ay munt t’ organizoje qindresen kunder fuaive t’ ona.
8 “Prill, 1939. Gjith frika jone semos Zogu qendronte per lufte ne malet e Shqiperis u-gduk kur mesuam se ay vrapoi te futet ne Greqi.
KGSHTU mbaroi rolli i Zogut ne tragjedin me te madhe te Shqiperis ne ditt t’ ona. Gsht kohe tani qe te kthehemi ne qendrimin e “te pareve te vendit” qe rrane ne kurthin e pregatitur prej Duges, tue kujtuar
26
REGJIMI ZOGIST—FASCISTC DHE KOMUNISTG
se do te tregoheshin me te zgjuar se Mussolini. Simbas shenimeve te bollshme te Kontit Ciano mbi kete pike, s’ mbetet asnje dyshim qe pendimi dhe deshperimi i tyre ishte i sinqerte.
Tronditjen me te madhe e ndjene kur degjuan nga goja e Ciano’s se qeveria e Romes nuk kishte aspak ndermend te lejonte hipjen ne fronin e Shqiperis te nje princi italian; perkundrazi, Ducja kishte vendosur qe te ^dukej krejt independenca e Shqiperis e cila pas- ketaj do te behej pjese e mbreteris italiane. Shefqet Bej Verlaci ishte nga te paret qe protestuan, por ata q’ e kundreshtuan me rreptesisht vendimin e Duges ishin kreret Katolike te Shkodres.
0
Shif tani si e pershkruan Konti Ciano ceremonin e paraqitjes se kurores se Shqiperis mbretit t’ Italis Viktor Emmanuel III.
“Ceremonia u-shvillua ne pallatin mbretnor (te Romes). Shqiptaret duken te deshperuar. Veqanerisht Verlaci duket me i deshperuar se te tjeret dhe me-zi i nxjerr nga goja fjalet e paraqitjes se kurores. Shqiptaret prisnin qe mbreti ose Mussolini V u jepte nonje zotim per respektimin e independences se vendit te tyre.” Pritja e tyre ishte e kotte.
Bejleret, Bajraktaret dhe Arhondet qe nje here ishin aq kryelarte u-bene njetash eirake te Duees dhe te Ja- komonit (ky i dyti u-emerua si zevendes ne Tirane i mbretit t’ Italis). Dhe kur Italia vendosi t’ i bjere Greqis per hesap te saj disa muaj m6 von, Dusja e futi edhe Shqiperin ne lufte.
Ishte ky akt i fundit q’ e bcri qeverin inglize V u zotohej Grekeve se Korc^a e Gjinokastra do te beheshin
27
PLANI I TRETG I COPTIMIT T€ SHQIPGRIS
te tyret ne fund te luftes. Dhe keshtu mori forme te perfundme Plani i Trete i Coptimit te Shqiperis.
Kendonjesit e paaneshem le te qendrojen tani e te mendohen thelle-thelle se kujt duhet t’ i ngarkohet pergjigjesia me e madhe per serin e fatkeqesive q’ u pershkruan ne kete kaptine.
Le te sqarojem tani edhe nje pike te fundit. Marre- veshjen e fshehte midis Duges dhe Shefqet Verlacit per te permbysur Zogun e mesova ne Paris naten e 1 Ja- narit, 1939, kur ardhi ne kryeqytetin e Frances Mustafa Merlike Kruja per te bindur refugjatet shqiptare te “Bashkimit Kombetar” qe t’ iknin nga Franca e te vinin n’ Itali per te qene gati “te mermin pjese ne per- mbysjen e Zogut.”
Disa jave me von ardhi ne Paris Dr. Qemal Jusufati, Drejtor i Pergjitheshem i Kryqit te Kuq Shqiptar. Ia kallzova keti tere planin dhe iu luta qe te kethehej pa vonim ne Tirane per te lajmeruar Zogun mbi fatin q’ i ishte pregatitur ne Rome, tue shtuar se shpetimi i vetem munt te vinte nga nje bashkim i pergjitheshem ne baze te nje amnistie te plote dhe te formimit te nje qeverie me te vertete kombetare. Gjer sot e kesaj dite nuk e di nese Dr. Qemali ia shpuri Zogut f jalet e mia. Fakti esht qe Zogu nuk beri asgje mbi kete pike.
——–o——–
ΚΑΡΏΝ G IV
Shqiperia Ne Syt Dhe Gojen e “Te Medhenjvet”
SA RGNDGSI munt te kete Shqiperia ne ballancen e politikes nderkombetare?
Shkrimtari filloshqiptar Edgar Ansel Mowrer tregon
28
SHQIPGRIA Νβ SYT E “T6 MeDHENJVET”
nje anekdote mjaft interesante mbi kete pike. “Nje dite,” shkruan ay ne librin e tij ‘‘Germany Puts the Clock Back”, “gjate liqenit t’ Ohris nje qiraxhi me dha nje mesim ne fushen e politikes. Shqiptaret, me tha, jane populli me i math ne bote sepse ‘ne zaptuam tere dheun per Aleksandrin e Math’. Q’ ahere jam munduar gjithenje te mos harronj se, ne syt e veta, qdo popull e quan veten te pashoqte”.
Te keti mentaliteti duket se jane edhe megalomanet V ane qe besojen se Shqiperia esht boshti i Ballkanit nemos i tere Europes. Dhe nga veprat dhe deklara- tat e tyre, “shoket” e Tiranes lene te kuptohet se ata besojen qe Shqiperia mikroskopike esht e destinuar tc luaje nje roll kryesor ne planet globale te Xha-Stalin’it. Por e verteta esht qe vendi i yne i vogel, me i vogli ne Ballkan, me i voceri n’ Europe dhe me i paperfilleshmi ne bote, duhet te shekoje mire se ku shkel para se te hedhe njeren kembe perpara tjetres.
Kejo provohet nga fakti qe rail e tek Shqiperia zihet ne goje prej te Medhenjve te botes; dhe kur zihet ne goje prej tyre ndofta esht per me keq se sa per me mire. Prandaj esht pune interesante qe te gjurmohen fjalet dhe deklaratat e te Medhenjve mbi Shqiperin, eidomos ne kohen qe kejo ishte e shkelur nen thundrat e okupatoreve te huaj.
Nje nga zbulimet me te verejshem esht se te paren deklarate mbi rinjohjen e independences se Shqiperis se sakrifikuar me 7 Prill, 1939, e pat bere Iosif Stalini ne Qershor 1941. Kete informate na e jep ne forme zyrtare ish-Sekretar i Shtetit Edward R. Stettinius, libri i te cilit “Roosevelt and the Russians” (Roosevelti
29
PLANI I TRETG I COPTIMIT Τβ SHQIPCRIS
dhe Ruset) u-botua me 1949, pak kohe pas vdekjes s’ autorit.
I ndyeri Stettinius shkruan se ne bashkefjalimin qe pati ne Moske Ministri i Puneve te Jashtme t’ Anglis, Anthony Eden, me Stalinin ne Qershor 1941, d. m. th. pak me teper se nje muaj pas sulmimit te Rusis Sovie- tike nga ana e Hitler’it te gmendur, Gjeneralisimi Stalin i tha Ministrit ingliz, midis shume gjerave te tjera, se Shqiperia duhej te fitonte prape independencen e saj. Stettinius nuk permend se pergjigjie dha Ministri Ingliz, as qe ben nonje koment nga ana e tij.
Pas asaj deklarate te gkoqur te gjeneralisimit rus, deklarate q’ u-mbajt krejt e fshehte, se ndofta nuk i jepte dore as qeveris se Moskes as asaj se Londres qe te botohej n’ ate kohe, Qeshtja e Shqiperis u-zu ne goje ne menyre te terthorte ne nje darke q’ u-dha ne Shte- pin e Bardhe me 9 Janar 1942. Mysafiri i nderit n’ ate gosti ishte Kryeministri i Anglis Winston Churchill.
Se si ardhi ne bisedim ^eshtja shqiptare ate e per- shkruan me shume gusto shkrimtari i ς-quar Amerikan- Jugoslav Louis Adamig,—i cili ishte ftuar prej Zonjes Eleanor Roosevelt,—ne librin e tij “Dinner At The White House” (Darke ne Shtepin e Bardhe).
—Ne vashdim te muhabetit pas darke, kur servirej shampanja, u-zune ne goje nje tog personalitete, si ish-mbreti Karol i Rumanis, ish-mbreti Pjeter i Jugoslavia e te tjere, nje nga te ftuarit permendi emrin e Zogut tue pyetur se ku gjendej ay njeri.
—“Zogu!” thirri Presidenti Roosevelt me shume in- teres, dhe, tue iu drejtuar me gisht Kryeministrit. Churchill tha:
—“Winston, e harruam Zogun!”
30
SHQIP8RIA ΝΘ SYT Ε “Τβ MeDHENJVET”
—Kryeministri i Anglis i mblodhi buzet sikur desh te thonte: dhe si e harruam ς’ u-be?
Ne te tjeret—shkruan Louis Adami^—filluam te kuptojem se si qendronte puna dhe me-zi mbaheshim qe te mos qeshnim.
—“Shqiperia esht me anen t’ one ne luften”, tha President! dhe krojti kryet. “Mua me duket se gjendet ketu ne Washington nje Minister a perfaqesues i Shqi- peris—duhet t’ a thresim qe te nenshkuaje deklaraten e Kombeve te Bashkuar.”
—Ahere te gjithe ia thirre te qeshurit perve^ Church- ill’it dhe Zonjes Roosevelt. Disa prej nesh, dhe midis tyre edhe Presidents s’ mbaheshin dot se qeshuri. Zo- nja Roosevelt e kishte buzen ne gaz, por dukej e <>*qe- tesuar. Fytyra e Kryeministrit t’ Anglis—buze te puthitura, faqe te fryra, ishte e kuqur: edhe ay donte te qeshte, por e mbante veten.
—Tek po qeshnja, mejtohesha:
—Keta dy njeres kane teper shume gjera ne dore . . . Jane si dy Perandore! Shtetet e tyre munt te quhen se jane demokratike, por gjerat qe nuk dine popujt e Amerikes dhe tf Anglis munt te mbushin vellime te tere—dhe ndofta nuk kane per t’ i mesuar kurre . . . Ajo pune e deklarates se Kombeve te Bashkuar esht fort per te qeshur, por edhe fort e tmershme … I thote njeri Perandor tjetrit rreth tryezes se bukes: ‘Pa she- ko, paskemi harruar Zogun!’ Shaka e madhe! gje tjeter kane harruar? . . .—
(Per shkak te disa shenimeve te pahieshme qe per- mbahen n‘ ate liber rreth personit te Kryeministrit t* Anglis, Churchiiri e hoqi ne gjyq autorin Adami(* dhe e fitoi.)
31
PLANI I TRETG I COPTIMIT TG SHQIPGPJS
KGJO ISHTE fryma qe mbreteronte ne Washington rreth nje faze te ς-eshtjes shqiptare, kur une u-paraqita ne Departmentin e Shtetit brenda ati muaji te Janarit per te perfaqesuar organizaten SHQIPGRIA e LIRG q’ ishte formuar nje jave me pare.
Pas nje viti punimi te papushuar, nje tjeter kenge filloi te degjohej rreth Shqiperis ne Hall’et e Depart- mentit si edhe ne zyrat e tjera. Prova gjendet ne de- klaraten e bujeshme qe leshoi Sekretari i Shtetit, Mr. Cordell Hull, me 10 Dhjetor 1942.
Sig dihet pergjitherisht, me ate deklarate qeveria amerikane i jepte popullit shqiptar shigurimin me solemn se te drejtat e tij per liri dhe independence nji- heshin teresisht nga ana e Amerikes e cila, nga ana tjeter, nuk e kishte njohur n’ asnje menyre aneksimin e Shqiperis prej Italis.
Tue i dhene rendesin e duhur kesaj deklarate te qe- veris amerikane, qeverit e Anglis dhe Rusis Sovitike shpejtuan te bejen deklarata analoge ne favor t’ independences se Shqiperis. Vetem se Ministri i Puneve te Jashtme t’ Anglis, Mr. Anthony Eden, shtoi, ndaj fundit, nje paragraf q’ u-interpretua si vertetim i qe- nies se Planit te Trete te Coptimit te Shqiperis. Teksti i paragrafit ne fjale ishte ky:
“Qeveria e Madhestis se Tij e veshtron geshtjen e kufireve te Shtetit Shqiptar, ne mbarim te luftes, si nje problem qe ka per V u-konsideruar ne Konferencen e Paqes.”
Sa here q’ u-pyeten me insistim prej delegateve te SHQIPGRIS se LIRG ne Washington dhe Londre, nese deklarata e z. Anthony Eden kishte kuptimin se gesht- ja e Korges dhe Gjinokastres mbetej e hapur per bise-
32
SHQIP6RIA NC SYT E “TE MeDHENJVET”
dim, zyrtaret inglize refuzuan vashduarazi qe te per- gjigjen “po” ose “jo”.
Pergjigjia e zyrtareve te Departmentit te Shtetit, nga ana tjeter, ishte q’ Amerika nuk esht pjesetare kurrsesi ne nonje marreveshje te fshehte ose te hapet qe perket kufiret e Shqiperis.
Sa per zyrtaret e Ambasades Sovietike ne Washington ne gdo pyetje q’ u ishte parashtruar nga ana jone, pergjigjia ishte gjithmone e njeshte: kejo ambasade nuk merret me $eshtjen e Shqiperis.
Shkuan dy vjet pas ketyre deklaratave—dy vjet te mbushur me polemika t’ ashpra midis LIRIS dhe DIE- LLIT rreth ^eshtjes se pozites se Zogut ne mergim. Ne baze te nje letre te Komitetit Ballkanik te Londres, te cilen e kishte falsifikuar pjeserisht Sotir Martini, Minister i Oborit (sic) te Zogut, organi i VATRCS ber- tiste me insistim se Beu i Matit ishte akoma “mbret i Shqiperis” dhe se “Shqiperia s’ munt te behet pa Zogun”.
Keto polemika do te kishin marre fund, shigurisht, sikur Departmenti i Shtetit te sqaronte ^eshtjen nese Amerika vashdonte t’ a njohe Zogun si kryetar te Shtetit Shqiptar. Per fat te keq, Departmenti refuzoi te beje nje deklarate te tille te prere.
Keshtu, pra, kur me rastin e festimit t’ independences shqiptare ne Nentor 1944 Departmenti i Shtetit leshoj nje deklarate te re te mbushur me fjale enthu- siastike per Shqiperin, ^eshtja e regjimit t’ arthme mbeti prape e varrur, si-me-thene, n’ ere.
NGA SA munt te dihet ne baze te dokumentave pak a shume zyrtare, $eshtja e Shqiperis u-zu ne goje per
33
PLANI I TRETE I COPTIMIT TE SHQIPERIS
KEJO ISHTE fryma qe mbreteronte ne Washington rreth nje faze te ^eshtjes shqiptare, kur une u-paraqita ne Departmentin e Shtetit brenda ati muaji te Janarit per te perfaqesuar organizaten SHQIPERIA e LIRE q* ishte formuar nje jave me pare.
Pas nje viti punimi te papushuar, nje tjeter kenge filloi te degjohej rreth Shqiperis ne Hall’et e Departments si edhe ne zyrat e tjera. Prova gjendet ne de- klaraten e bujeshme qe leshoi Sekretari i Shtetit, Mr. Cordell Hull, me 10 Dhjetor 1942.
Siς dihet pergjitherisht, me ate deklarate qeveria amerikane i jepte popullit shqiptar shigurimin me solemn se te drejtat e tij per liri dhe independence nji- heshin teresisht nga ana e Amerikes e cila, nga ana tjeter, nuk e kishte njohur n* asnje menyre aneksimin e Shqiperis prej Italis.
Tue i dhene rendesin e duhur kesaj deklarate te qe- veris amerikane, qeverit e Anglis dhe Rusis Sovitike shpejtuan te bejen deklarata analoge ne favor V independences se Shqiperis. Vetem se Ministri i Puneve te Jashtme t’ Anglis, Mr. Anthony Eden, shtoi, ndaj fundit, nje paragraf q’ u-interpretua si vertetim i qe- nies se Planit te Trete te Coptimit te Shqiperis. Teksti i paragraf it ne fjale ishte ky:
“Qeveria e Madhestis se Tij e veshtron geshtjen e kufireve te Shtetit Shqiptar, ne mbarim te luftes, si nje problem qe ka per t’ u-konsideruar ne Konferencen e Paqes.”
Sa here q’ u-pyeten me insistim prej delegateve te SHQIPERIS se LIRE ne Washington dhe Londre, nese deklarata e z. Anthony Eden kishte kuptimin se Qesht- ja e Korges dhe Gjinokastres mbetej e hapur per bise-
32
SHQIP0RIA Νβ SYT E “T0 MEDHENJVET”
dim, zyrtaret inglize refuzuan vashduarazi qe te per- gjigjen “po” ose “jo”.
Pergjigjia e zyrtareve te Departmentit te Shtetit, nga ana tjeter, ishte q’ Amerika nuk esht pjesetare kurrsesi ne nonje marreveshje te fshehte ose te hapet qe perket kufiret e Shqiperis.
Sa per zyrtaret e Ambasades Sovietike ne Washington ne ^do pyetje q’ u ishte parashtruar nga ana jone, pergjigjia ishte gjithmone e njeshte: kejo ambasade nuk merret me geshtjen e Shqiperis.
Shkuan dy vjet pas ketyre deklaratave—dy vjet te mbushur me polemika t’ ashpra midis LIRIS dhe DIE- LLIT rreth ^eshtjes se pozites se Zogut ne mergim. Ne baze te nje letre te Komitetit Ballkanik te Londres, te cilen e kishte falsifikuar pjeserisht Sotir Martini, Minister i Oborit (sic) te Zogut, organi i VATRES ber- tiste me insistim se Beu i Matit ishte akoma “mbret i Shqiperis” dhe se “Shqiperia s’ munt te behet pa Zogun”.
Keto polemika do te kishin marre fund, shigurisht, sikur Departmenti i Shtetit te sqaronte ^eshtjen nese Amerika vashdonte t’ a njohe Zogun si kryetar te Shtetit Shqiptar. Per fat te keq, Departmenti refuzoi te beje nje deklarate te tille te prere.
Keshtu, pra, kur me rastin e festimit t* independences shqiptare ne Nentor 1944 Departmenti i Shtetit leshoj nje deklarate te re te mbushur me fjale enthu- siastike per Shqiperin, «jeshtja e regjimit t’ arthme mbeti prape e varrur, si-me-thene, n’ ere.
NGA SA munt te dihet ne baze te dokumentave pak a shume zyrtare, ^eshtja e Shqiperis u-zu ne goje per
S3
PLANI I TRETC I COPTIMIT ΤΘ SHQIPCRIS
te fundit here, para se te mbaronte lufta, ne Konferen- cen e Jalltes (Shkurt, 1945). Ne nje bisedim te tri- ςίρίε (Stalin, Roosevelt, Churchill), me 4 t’ ati muaji, rreth oeshtjes se cilat nga Fuqit kryesore duhej te varrej pergjigjesia e ruajtjes se paqes, Mareshali Stalin mbrojti thezen se vetem Fuqit e Medha mbi te cilat rra barra me e madhe e luftes duhet te merren me de- tyren e ruajtjes se paqes ne bote.
“Do te jete qesharake,,, lha Mareshali Stalin, “qe te besohet se nje vend i vogel si Shqiperia te vihet ne nje radhe me “tre te Medhenjt’ Dhe pak me von e sqaroi me hapet mendimin e tij tue shtuar:
“Jugoslavia, Shqiperia, dhe kombe te vegjel si keto nuk meritojen te rrine ne nje tryeze me ne te tjeret. A jini te mendjes qe Shqiperia te perfillet ne nje shka- lle me Shtetet e Rashkuar? QT ka bere Shqiperia ne kete lufte qe te meritoje nje pozite te tille?
Ne keto deklarata-pyetje te Mareshalit Stalin, President! Roosevelt dhe Kryeministri Churchill u-pergje- gjen se, me gjith qe te “Tre te Medhenjt” do te merrnin persiper natyrisht pergjigjesin me te madhe per paqe, prape-se-prapi te drejtat e kombeve me te vegjel duhen respektuar.
(Bisedimet e siperme midis Tre te Medhenjve jane marre nga libri i ish-Sekretarit te Shtetit Stettinius Roosevelt and the Russians pa nonje koment nga ana e autorit).
Ajo q’ esht per te vene re ne keto shkembime mendi- mesh e Tre te Medhenjve mbi Shqiperin esht pika qe gjer n’ ate kohe nuk dihet te jete marre nonje vendim i prere mbi te pritmen e Shqiperis. Dhe gudia esht se ne Konferencen e Teheranit, q* u-mbajt ne muajt
34
KOMITETI NACIONAL I CLIRIMIT ΝΘ VEPRIM
Nentor-Dhjetor 1943, ne te cilen u-caktuan zonat ushteriake ne Ballkan (Greqia ne zonen inglize, Jugoslavia ne zonen e perbashket anglo-sovietike), Shqipe- ria nuk u-zu ne goje. Nga ky mungim i pashpiegu- arshem rrodhi me von konflikti midis Fuqive te Pe- rendimit dhe Rusis Sovietike rreth ceshtjes se ne cilen ane do te mbetej Shqiperia, pas mbarimit te luftes. Dhe perseri, munt te thuhet se po nga shkaku i ati mungimi vete Fuqit e Perendimit e lehtesuan ardhjen ne fuqi te Komitetit te Qlirimit Nacional me Enver Hoxhen ne krye.
——–o——–
KAPTINe V
Komiteti Nacional i Qlirimit ne Veprim
Νβ BARANGCN Nr. 48 te sheshit te perqendrimit te Frances Jugore, Vernet de Γ Ariege, ku mblidhe- ehin Komunistet e Luftes se Spanjes, kenget jepnin e merrnin po-thua-se edo dite, shume here dy here ne dite. Dhe <;do here qe kalonja andej i mbanja ve- shet te ngrehur per te kapur tingujt e “Internaciona- les”, e hymnit nderkombetar te mirenjohur. Asnje here te vetem nuk kapa nonje tingull qe t’ i afrohej.
Me ne fund, pyeta nje nga te tre “shoket” Shqip- tare qe mbeshtilleshin n’ ate barange bashku me shoket e tyre te Spanjes:
“Perse nuk ia thirrni nonje here ‘Interaacionales’?” “Sepse tingujt e saj,” m’u-pegjegj ay, “jane te njo- hur edhe ner ‘gomaret e Frances’, ner keto mushkat qe ruajen kete kamp. . . Por kemi ujdisur kenge te reja me kuptim te fshehur, si kenga e Gjeneralit Dum-
35
browski, dhe veeanerisht ‘La Carmela’ qe tingellon si kenge dashurie, kurse ndjenjat qe c;faqen ne ‘te jane ato t’ idealit V one. . ”
“T idealit komunist?”
“Sh-sh. . . mos e zer ne goje ate fjale, te lutem,” me peshperiti bashkefolesi i im, tue hedhur syt me te djathte e me te mengjer.
“Si?” i thashe me cudi. “Nuk jini Komuniste? Por autoritetet e kampit ju kane vene ne baranga te ve^anta si Komuniste! . . .”
“Se ς’ bejne autoritetet e kampit, ajo esht puna e tyre. “Por, pas Luftes se Spanjes ardhi urdher nga qendra qe pasketaj te quhemi dhe te mbahemi si ‘de- mokrate’ te thjeshte. . .”
Kejo ka qene, me te vertet, nje nga dredhit e afta me anen e te cilave Komunistet e fshehur nen roben e “demokratis” munden te terheqin n’ anen e tyre nje tog elemente t’ etuar per demokrati.
Ne ndjekje t’ asaj rruge dredharake, organizatat komuniste te edo vendi muarren emrin “Komitet Na- cional i Termat “nacional” dhe “i clirimit“
te lidhura me termen komplotiste “KomitetM ishin fjale magjike per <*do popull q* enderonte per nje “komb te lireM qe do te gezonte pasketaj nje regjim “thjesht demokratikM; keto perbenin thirrjen me ter- heqese shpirterore per gjith njerzit e shtypur nga dik- taturat faseiste a naziste ose nga regjimet brutale dhe te korruptuar q’ ishin asikohe ne fuqi ne pjesen me te madhe t’ Europe s.
Per me teper, Komitetet Nacionale Clirimtare te vendeve te ndryshem ishin te lidhur ngushte midis tyre dhe vepronin nen direktivat e nje qendre te vetem
36
PLANI I TRETF I COPTIMIT TC SHQIPePJS
.
KOMITETI NACIONAL I CLIRIMIT Νβ VEPRIM
qe gjendej ne Moske. Krejt e kunderta ngjante me partit e tjera te cilat, tue qene esencialisht “naciona- liste”, punonin vetem per interesin e vendit te tyre; dhe jo vetem qe nuk kishin nonje lidhje me partit analoge te vendeve te tjere, por ishin shpesh here ne kundreshtim te rrepte me ato.
KY ISHTE nje nga faktoret qe ndihmuan pa hesap veprimet e Komitetit Nacional te ([lirimit ne Shqi- peri, me nje ndryshim fort te rendesishem: qe ne Shqi- peri nuk gjendej asnje parti tjeter e organizuar, ashtu si gjendeshin parti t’ organizuara nr vendet e tjere te Ballkanit. Aresya e kesaj mungese esenciale gjendej n’ urrejtjen q* ushqente regjimi i Zogut kundrejt edo partie. Dhe <;udia esht qe Zogu nuk lejoi kurre qe te formohej as edhe nonje parti e tij. Per kete ka dy shpiegime. I pari qe Zogu kishte frike semos partia munt t* i kerkonte nonje dite hesap per veprimet e tij te parregullshem; dhe i dyti qe Zogu nuk kishte nder- mend te mbahej ne fuqi me ane te forcave konstitucio- nale te vendit, por me anen e ndihmes dhe perkrahjes se Fuqive te jashtme (te Jugoslavia qe me 1924 gjer me 1926 dhe t* Italis Fasciste qe me 1926 gjer me 1939).
Keshtu, pra, kur mori fund regjimi i tij, ne Shqi- peri nuk eksistonte asnje parti ose grup i organizuar— me perjashtimin e eelave te fshehta te Komitetit Nacional te (Jlirimit. As ata qe muarre qeverin ne dore ne Prill 1939 ncn mbrojtjen e Fascismit nuk kishin nonje lidhje ne mes te tyre. Kejo u-provua nga kun- dreshtimi i rrepte qe plasi pak me von midis grupit te Shefqet Verlacit dhe ati te Mustafa Merlike Krujes. Ndaj fundit, u-formua edhe nje fare “Partie Fasciste”,
37
PLAN! I TRETC I COPTIMIT ΤΘ SHQIPERIS
por ajo ishte me teper sa per sy e faqe se sa per vep- rim te vashduar.
Tue perfituar nga kejo situate, ata qe nuk ishin as me Shefqet Verlacin as me Mustafa Krujen, orga- nizuan nje grup te ri me emrin “Balli Kombetar”, ne te cilin hync mbeturinat e “Bashkimit Kombetar” te formuar ne mergim si edhe te disa grupeve lokale. Por, ashtu sic tregon edhe vete fjala “ball”, kejo or- ganizate e re nuk ishte nje parti homogjene, por nje grup me i math i perbere nga grupe me te vegjel, ne radhet e te cileve gjendeshin bejlere, agallare, arhonde, klerike dhe fshatare. E vetema pikelidhje midis ke- tyre grupeve ishte: te leftonin grupin pro-Fascist Ver- laci-Kruja. Dhe kejo shpiegon, gjer ne nje mase, se si disa nga kreret e “Ballit” pranuan te marrin pjese ne kabinetet e formuar gjate okupates italiane. Qellimi i tyre ishte te mbanin larg nga qeveria Verlacin dhe Krujen q’ akuzoheshin si kryeshkaketare te shkeljes tradhesore te Shqiperis nga ana e Italis dhe, ne kete menyre, te pakesonin efektet fatkeqe V okupates.
Ne fakt, Balli ndiqte ne kete kohe nje politike me dy faqe: bente sikur bashkepunonte me Italianet, por, nga ana tjeter, sabotonte, atje ku i mundej, veprimet
e autoriteteve italiane me ane <*etash t’ armatosura.
»
Fatkeqesisht per Ballin—dhe per popullin shqiptar— ne keto eeta ishin futur ose pranuar edhe nje tog ele- mente te pandershem. Kete e verteton, mjaft naivisht, vete organi zyrtar i qendres se Ballit ne Rome. Ne nje kryeartikull inglisht te botuar ne numurin Korrik- Gusht 1951 te gazetes “Flamuri”, permbahen keto vija te verejshme:
Ishin disa (nga te Ballit) qe keshillonin nje vep-
38
KOMITETI NACIONAL I (^LIRIMIT N f VEPRIM
rim te perbashket me gjith elementet pa nonje da- llim, me njers te mire dhe njers te keqij, me aven- turiere dhe trathetore. . . Ngjarjet dhe klithmat histerike te njeresve (te Ballit) qe kishin deshtuar per faqe te zeze u-bene shkak qe te dalin perpara nje tog aventuriere dhe te marrin pjese nr luften kunder Komunisteve. . . Keta aventuriere punonin per interesat dhe ambiciet e veta dhe ne dem te ^eshtjes kombetare.
Incidenterisht, ata aventuriere vodhen, doqen, vrane dhe cnderuan emrin e Ballit ne syt e popullit shqiptar.
Nga ana tjeter, gjithe elementet e tjera—dhe keto perbenin shumicen e madhe te popullit—qe nuk ia donin shendetin as Verlacit as Mustafa Krujes, qe nuk pelqenin aspak politiken me dy faqe te Ballit dhe q* urrenin emrin e Zogut, u-terhoqen dal-nga-dal ndaj Komitetit Nacional te £lirimit i cili premtonte se, me ardhjen e tij ne fuqi, Shqiperia do te behej me-nje-herr lulja e Ballkanit ku do te mbreteronte liria, drejtesia, barasia, vellazerimi dhe do te shigurohej “buke per te gjithe”. Per te vertet, keto ishin gjerat q* enderonte ^do popull i shtypur prej nje kohe te gjate nga regjimet e korrupttiar qe punonin vetem per interesin e tyre ose per interes te disa klasave te caktuara.
Me gjith ate, ne fillim te veprimit te tyre, eetat e armatosura te Ballit ishin ne bashkepunim te ngushte dhe leftonin bri-per-bri me ^etat e Komitetit Nacional te Clirimit. Veq asaj, kreret e dy paleve mbajten nje tog mbledhje te fshehta per tc caktuar nje program te perbashket.
KGJO SITUATe vashdoi gjer ne fillim te vitit 1943
39
PLANI I ΤΡνΕΤΡ I COPTIMIT TC SHQIPPRIS
kur muarre vend dy ngjarje me rendesi te jashteza- konshme; Konferenca e Teheranit dhe njohja e qeveris se Mareshalit Tito nga ana e Amerikes, Anglis dhe Rusis, mbi insistimin e kesaj se fundit.
Konferenca e Teheranit caktoi, sie dihet, zonat e veprimeve ushteriake ne Ballkan. Me vendimin te saj, u-njoh si zone ruse: Bullgaria, Rumania dhe Hunga- ria; Greqia mbeti ne zonen inglize, dhe Jugoslavia do te perfillej si zone e perbashket anglo-ruse. Por Shqi- peria nuk u-zu ne goje aspak, dhe keshtu mbeti si nje shesh i lire per intriga aq nga ana e Anglis sa edhe nga ana e Rusis per t’ a bere ate vend per vete.
Njohja e qeveris se Mareshalit Tito, nga ana tjeter, i vu vulen fatit te Shqiperis. Tue qene se qeveria e Tito’s ishte e para dhe me e forta qeveri komuniste ne Ballkan dhe Shqiperia ishte kufi me Jugoslavin, Mareshali mori persiper te terheqe Shqiperin nga ana e bllokut komunist, me ane te bashkepunimit te ngushte midis Komitetit Nacional Clirimtar te Jugoslavis me Komitetin Nacional (,’lirimtar te Shqiperis. Me kete qellim parasysh, Mareshali Tito ishte tue mbajtur qe prej kohe ne Shqiperi agjentet e tij, midis te cileve ishin dy figura misterioze qe njihen vetem nen emrat Miladin dhe Dushan. Disa duan te thone se keta te dy nuk ishin vetem keshilltare t’ Enver Hoxhes, i cili ne kete kohe kishte mar re komanden e pergjitheshme te forcave te Komitetit Nacional te Shqiperis qe pas- ketaj do te njiheshin si “Partizane”, por qe, ne fakt, ishin drejtonjesit e vertete te levizjes partizane ne Shqiperi.
Po ashtu, Komiteti Nacional i Shqiperis kishte lidhje te ngushta edhe me Partizanet e Greqis dhe Bullgaris,
40
KOMITETI NACIONAL I OLIRIMIT NC VEPIIIM
por jo aq te ngushta sa ato qe munden te farkojen Miladini dhe Dushani.
Ne kete menyre, Balli Kombetar qc priste te ndih- mohej prej Inglizeve dhe Amerikaneve, mbeti ne po- ziten me te keqe, veeanerisht sepse perkundrejt ketvre shpresave te Ballit, Partizanet perdore dy argumenta te forta propagande:
1) Q’ Anglia, dhe indirekterisht Amerika, ishin ne favor te kethimit te Zogut ne Shqiperi, dhe populli e dinte se ς* priste nga nje kethim i atille;
2) Q’ Anglia, dhe indirekterisht Amerika, ishin ne favor V aneksimit U Toskeris nga ana e Greqis.
Keto dy argumenta paten nje force bindese te po- sa^me per popullin nga qe, as qeveria e Londres as ajo e Washington’it, nuk e gjeten t’ aresyeshme gjate gjith asaj kohe te sqarojen, pertej edo dyshimi, pozi- ten e tyre kundrejt atyre dy pikave qe perkisnin fatin e pritem te Shqiperis.
Nga kejo pikepamje munt te thuhet, pa frike per- genjeshtrimi, se vete Anglo-Amerikanet e shtyne Shqi- perin ne krahet e bllokut komunist, gje per te cilen do te pendoheshin, por kur ishte teper von.
Per keto aresye, s’mbetej asnje dyshim se nga e’ane do te rendonte shumica e madhe e popullit shqiptar ne konfliktin midis Ballit dhe Komitetit Nacional te £lirimit, veeanerisht kur ky i fundit zotohej t’ a zbrese Parajsin nga qielli per t’ a vendosur ne tokat e mje- ruara te Shqiperis.
Sa per Ballin, edhe ay u-mundua nga ana e tij te lidhej, sidomos, me forcat e rezistences anti-komuniste te Greqis. Per kete qellim po dergohej ne Greqi Dhi- mitri Faloja, nje gazetar Korear. Por ata te Komi-
41
PLANI I ΤΡνΕΤΡ I COPTIMIT Te SHQIPeRIS
tetit Nacional u-treguan se kishin nje sherbim spiu- nazhi shume me t’ afte. Para se Dhimitri Faloja te dilte nga toka shqiptare per te marre udhen e Greqis, Partizanet i vune pusi dhe e lane te vrare ne vend.
Q’ AHERE filloi seria e vrasjeve midis anetareve e te dy grupeve, vrasje vellavrasese qe si ajo s’ ishte pare gjer n’ ate kohe ne Shqiperi.
Nga ana tjeter, porsa q’ e ndjeu veten e tij te shi- guruar nga pikepamja nderkombtare, Komiteti Nacional i (^lirimit u hapi lufte te rrepte e te pameshirte si Ballisteve ashtu edhe okupatoreve te huaj, Italiane dhe Gjermane. Ndaj fundit te vitit 1944, forcat e Komi- tetit Nacional, te udhehequra njetash haptazi prej Gjeneralit Enver Hoxha, e spastruan Shqiperin nga Italianet, Gjermanet dhe Ballistet.
Ky ishte, per te vertet, nje triumf i pashembellte per forcat popullore. Ne fjalet e korrespondentit Peter Furst te gazetes “Stars and Stripes”, organ i Fuqive Annate (Armed Forces) t’ Amerikes, i cili vizitoi Ti- ranen ne fund te vitit 1945:
“Perkundrazi t’ asaj qe ngjau per cdo komb tjeter t’ okupuar, Shqiperia e liroi krejt veten e saj nga oku- pata armike pa nonje ndihme ose nderhyrje ushteriake nga ana e Fuqive Abate.”
Kejo duhet t’ i jape fund edo akuze, ankimi a ren- kimi te Ballisteve se gjoja keta e humben luften nga shkaku i nderhyrjes se fuqive te jashtme. Fakti i pamohuarshem esht se ne Shqiperi nuk vu kembe as- nje ushtar i huaj, Amerikan, Ingliz, Rus ose Jugoslav per te ndihmuar forcat e Clirimit.
Shkurte, Balli e humbi luften se nuk mundi ose nuk dijti t’ a beje popullin per vete.
42
“PUSHTETI” I POPULLIT NC FUQI
KAPTINe VI
“Pushteti” i Popullit ne Fuqi
POR, triumfi i shkelqyer i forcave te ^lirimit esht vetem njera ane e medaljes. Psht kohe qe te hedhim nje sy n’ anen tjeter.
Ne mbremje te dites 27 Nentor 1944, d. m. th. nc vengjillin e mevitjes se 33-te t’ independences shqip- tare, muarren fund brenda ne Tirane perpjekjet me te tmershme dhe me te gjakshme midis forcave elirim- tare dhe mbeturinave t’ ushteris se dermuar gjermane q’ ishte prapsur nga Greqia dhe po kerkonte shpetim tue u-hequr permes tokave te Shqiperis.
Ν’ ate dite te paharrueshme per populism e kryeqy- tetit, Tirana jepte pamjen e nje kasapane te mner- shme, ne te cilen gjaku i ushtareve gjermane u-trazua me gjakun e kundreshtareve shqiptare te Komitetit Nacional te (lirimit, Balliste, Zogiste, liberale, fajtore ose te pafajshem. Te ndezur nga lufta dhe t’ etuar per ahmarrje, Partizanet u-versule neper kafeana dhe vende te tjere publike dhe private per te vrare <:do njeri q* ishte shenuar qe me pare si “armik i popullit’’ dhe per t’ arreetuar nje tog te tjere per te cilet ishte vendosur po ashtu qe me pare qe te shkonin neper formalitetet e MGjykates se Popullit” per t* u-bere shembell per gjith kundreshtaret e regjimit te ri. Shume nga keta fatzes qe nuk iken sio kishin be re sho- ket e tyre do te kishin thene ne zemren e tyre: ”Pa cf ka! edhe keta qe po vijen tani jane Shqiptare si ne te tjeret. Fundi i fiindit do te na burgosin per disa dit dhe pastaj do te na lirojne! . .
43
Ay ishte gabimi i tyre tragjik. Sepse ata nuk kish- in kuptuar se forcat e Komitetit Nacional ishin organe te nje revolucioni permbyses e gjith systemit te vjeter, politik, shoqnor, ekonomik, per te vene ne vend te tij nje system krejt te ri.
fdo njeri qe ka mesuar dieka nga historia e shkuar esht i shtrenguar te pranoje se ne kohe revolucioni politik, shoqnor dhe ekonomik, denimet dhe eksekuti- met, si edhe masakrat ketu-atje, jane cfaqje te pa- ndareshme te permbvsjes se krejte te systemit te vjeter. Ne revolucionin e Frances, qe filloi ne vitin 1789 dhe vashdoi per nja dhjete vjet, u-denuan, u-ekse- kutuan dhe u-masakruan me qindra mije njers, te fajshem e te pafajshem; dhe ne permbysjen edhe me te madhe qe shkaktoi Lenini me Trotsky’n ne Rusi, me 1917, viktimat e revolucionit numerohen me mili- une. Te vetemit vende qe kane shpetuar nga tmeret e revolucionit jane Shtetet e Bashkuar, Anglia dhe Shte- tet e Skandinavis, ku ndrvshimet nga nje system ne nje tjeter jane bere me ane te votes dhe jo te pushkes ose te litarit.
Kur vjen puna pastaj ne Ballkan, munt te thuhet se asnje ndryshim, politik ose shoqnor, sado i vogel, nuk ka ndodhur pa gjakderdhje, shpesh here krejt te panevojshme. Nje nga fjalet e urta popullore te Ball- kanit esht se “nuk behet dasme pa therrur mish”; aq me fort nuk munt te shkulet nje system i vjeter pa u-cfarosur ata q’ e mbanin ne fuqi dhe ne veprim.
Ishte gje per t’ u-pritur, pra, se tue ardhur ne fuqi pas nje sere luftash te rrepta kunder regjimeve te shkuar, kunder atyre q’ ishin bere shkak per shkel-
PLANI I TPvETe I COPTIMIT Te SHQIPPRIS
44
L
“PUSHTETI” I POPULLIT NG FUQI
jen e Shqiperis nga Italia Fasciste, kunder atyre qe kishin bashkepunuar me Italianet dhe Gjermanet, kunder bejlereve dhe arhondeve q’ e kishin perdorur Shqi- perin si eiflig te tyre, Komiteti Qlirimtar nuk munt te bente ndryshe veese te eduke shkatetaret e mjerimeve shekullore te popullit. £do veprim tjeter do t* ishte engjellor. Per fat te keq, popujt e Ballkanit gjenden me larg se edo komb tjeter nga sera e kerubimeve dhe serafimeve.
Ne driten e keti interpretimi historik, nje numur i math, nemos shumica e madhe e denimeve, burgimeve dhe eksekutimeve te kryer nga qeveria e Enver Hoxhes munt te gjeje nje fare justifikimi. Pyetja esht se sa larg ka te drejte te veje qeveria dhe sa kohe duhet te vashdoje sundimin me ane te terrorismit.
P€R TF parashtruar nje shembell se <; pergjigjie i duhet dhene asaj pyetjeje, ndofta mjafton te kujtojem fundin tragjik e tre djemve te rinj: Kol Berishes, Ka- tolik nga Shkodra; Mustafa Gjinishit, Mysliman nga Peqini i Elbasanit; Loni Adam, Orthodhoks nga Prog- ri i Korees.
Gjate kohes qe vashdonte botimin e saj ne Tirane gazeta ime e perditeshme “ORA” (1929-1932), keta tre graduate te Shkolles Teknike te Tiranes, hyne ne sherbim te gazetes si ndihmes reportere. Qe te tre hiqeshin si Komuniste dhe kete nuk e fshihnin nga mua. Por, ne fakt, ishin Komuniste idealiste, nga ata qe besonin se edo problem i Shqiperis do te zgjidhej automatikisht me triumfin e Komunismit ne Ballkan.
Nje dite i mbertheva qe te tre ne zyren e gazetes per t’ i pyetur se t·9 prisnin nga Komunismi.
45
PLANT I TRETF I COPTIMIT T0 SHQIPGRIS
“Nen regjimin e Zogut,” u-pergjegj Gjinishi, me i shkatheti ner shoket, “s’ ka asnje shprese per ne te rinjt, sepse regjimi i tij mbahet me kembe me per- krahjen e Italis Fasciste, dhe keshtu ay s’ ka nevoje per sherbimet t’ ona. Perkundrazi Komunismi ka per program te gduke diktaturat si kejo e Zogut. . . Pran- daj nuk shekojme shpetim tjeter νβς triumfit te Ko- munismit. .
Ne ndjekje te keti ideali—ideal i gabuar mbassi baza e Komunismit esht diktatura—qe te tre hyne ne radhet e Komitetit Nacional ^lirimtar per t’ arrijtur ne shka- 11a mjaft te nalta. Mustafa Gjinishi sherbente si Ko- misar Politik prane Fuqive Qlirimtare kur u-vra me te pabese. Kol Berisha ishte pjesetar i delegacionit te Qeveris s’ Enver Hoxhes prane Aliateve ne Bari t’ Italis me 1944. Per Loni Adamin s’ kam nonje shenim te vegante.
Por, me 1946, kur qeveria e Enver Hoxhes e hodhi masken e demokratis tue dale perpara gjith botes si diktature komuniste, Kol Berisha dhe Loni Adam u- arrestuan dhe u-plasen ne burg ku vdiqen brenda vitit nga mundimet, vojtjet dhe keqperdorimet.
Qf krim kishin bere keta te tre filiza te rinj e plot shprese qe te meritojen nje fund aq te tmershem? Asnje krim ose faj νβς* shprehjes se mendimit te tyre qe regjimi i ri duhet te kete parasysh kryepari intere- sat e Shqiperis dhe jo ato te Jugoslavis ose te Rusis. (Ν’ ate kohe qeveria e Hoxhes s’ kishte asnje lidhje me Mosken, por vepronte simbas direktivave qe merr- te nga Belgradi).
Q’ ahere me qindra—ne mos me mijra—njers jane
46
“PUSHTETr I POPULLIT Ne FUQf – O
eksekutuar dhe me mijra t€ tjere jane burgosur po per ate aresye per te cilen gjeten vdekje tragjike Gji- nishi, Berisha dhe Adami; per dashurin e tyre me te madhe kundrejt Shqiperis qe nuk i lejonte V ishin besnike te verber te politikes se Jugoslavis ose Rusis Sovietike.
Kete forme ka marre, pra, diktatura komuniste e Enver Hoxhes q’ e quan veten, mjaft aftesisht, ‘Push- tet i Popullit”, mbassi fjala “pushtet” ka kuptimin e “forces” dhe te “shtrengates”.
Me perjashtimin e diktaturave pel* nje kohe te shkur- ter t’ imponuara nga raste te jashtezakonshein, gjith diktaturat qe vendosin te perjetesojen vete e tyre ne fuqi me ane te forces dalin nga nje kanal i ndyte dhe i felliqur; me ndryshimin qe diktaturat ideologjike, qofshin fasciste, naziste ose komuniste, veshin robat e idealism it per t* ia arrijtur qellimit te tyre me efek- tivisht.
Sa per regjimin komunist, baza e tij themelore esht parimi i forces, i shtrengates, i mos-pranimit t’ ansnje kritike—qofte edhe per shaka—dhe i spastrimit te edo kritikonjesi te veprimeve te qeveris ne fuqi. Ne fakt, regjimet komuniste nuk jane tjeter ve<;se kopje besnike te njeri-jatrit, dhe veprojen ne nje menyre te njeshme. Kete m* a kishte shpieguar, pa lene asnje pike dyshimi, Ministri i tashem i Puneve te Brendesh- me, Mehmet Shehu.
“Per te rrenjosur Komunismin ne cdo vend qofte dhev sidomos, ne Shqiperi,” tha Shehu ne muhabet e siper ne sheshin e perqendrimit te Frances (1941), “do te jete nevoje qe te ^farosen gjith elementet kundre-
47
PLANT I TRET€ I COPTIMIT T€ SHQIPeRIS
shtare, ne menyre qe te mbeten vetem ata qe besojne pa asnje reserve m* dogmen komuniste.”
“Dhe ne qofte se shumica e popullit esht kunder?” e pyeta.
“Ahere shumica duhet gfarosur,” u-pergjegj Shehu, dhe asnje nga shoket e tjere te tij nuk e kundreshtoi.
Simbas lajmeve qe na vijen kohe me kohe nga Shqi- peria, duket se ate esht tue bere ne kete kohe Ministri i Brendeshem i “Pushtetit te Popullit,, per lavdin me te madhe te Marx’it, Lenin’it dhe Stalin’it.
POR AHERE (/ mbeti nga predikimet e Komitetit Nacional te flirimit para se te vinte ne fuqi, se Shqi- peria do te behej lulja e Ballkanit ku do te mbreteronte liria, barasia, vellazerimi—dhe buke per te gjithe?
Detyra historike e lyp q* ay qe merret me pershkri- min dhe komentimin e ngjarjeve te nje periudhe te mbushe, me sa t’ i mundet, te dy anet e defterit.
Ν’ ane te kredis shenuam aty me pare clirimin tri- umfal te tokave shqiptare me ane te forcave popullore, pa nonje ndihme ose nderhyrje ushteriake nga ana e Abateve. Nga te gjith kombet e shkelur, te medhenj e te vegjel, vetem Shqiperia i arrijti ati kulmi lavdie. Csht krejt eeshtje tjeter qe vendi i yne u-lirua nga okupata e huaj per te hyre nen zgjedhen e nje ideolo- gjie te huaj.
Ne radhen e dyte te shtylles se kredis vjen ^dukja e gjurmave te fundme te feudalismit dhe te jetes primitive patriarkale. Fshirja nga faqja e tokes shqiptare e klases se bejlereve, arhondeve dhe bajraktareve qe kishin sunduar vendin prej shekujsh ne nje menyre ose nje tjeter, u-krye aq efektivisht sa qe, edhe me
48
“PUSHTETI” I POPULLIT N€ FUQI
sdukjen e regjimit te ri, te mos mbetet mundesi q’ ajo klase te fitoje nonje dite poziten qe kishte gczuar me pare, se-paku jo ne shkallen e kohes se shkuar.
Po ajo ngjau edhe me mbeturinat e influences se klerit mysliman, katolik, bektashian ose orthodhoks. Ne kete pike, qeveria e Komitetit Nacional shkoi me tej se Kodi Civil, monumenti me i gjalle i regjimit zogist, mbassi ajo mori masat e fundit per te shlyer <jdo influence q’ i kishte mbetur klerit permbi shumicen ignorante te popullit.
Tue perdorur nje shembellim, munt te thuhet se re- gjimi i ri e kapi popullin prej supesh— disa duan te thone prej gryke—e tundi dhe e shkundi gjersa i kercy- en syt perjashta, tue i thene: “Be-u burre. ne te drejten t’ ende; push6 te jesh bujk dhe skllav i bejlereve, aga- llareve, bajraktareve dhe arhondeve, dhe mos e she- k6 me veten si mysliman ose i krishtere por si nje po- pull i njeshte.”
Ne radhen e trete vjen nje riforme fort e vonuar: emancipimi i gruas. Per te paren here ne historin e Shqiperis, ndofta qe ne kohen e mbreterimit te Teutes, seksit femnor iu njoh e drejta e barasis me seksin mashkull, me ane te dhenies se votes ne nje shkallr me burrat, me ane te celjes se zyrave dhe ofiqeve te Shtetit per femrat qe kane zotesin e duhur per ato sherbime, me ane te formimit te batalonave te vajzave ku, natyrisht, u-bene shume abuzime te shemtuar.
Nje tjeter ndryshim radikal esht riforma agrare, te cilen ^*do regjim e vinte ne krye te programit te tij dhe pastaj harronte V a vinte ne veprim. Nen regjimin e Zogut, per shembell, u-hartua ne Seksionin e Financa- ve te Keshillit te Shtetit, qe kryesonja une n* ate kohe,
49
PLANI I TRETf: I COPTIMIT Te SHQIP0PJS
nje Ligj i Riformes Agrare ne baza mjaft liberale sa te munt te zgjidheshin problemet me kryesore te bujkut. Por Zogu e perdori ate ligj vetem pjeserisht tue e zba- tuar kunder disa kundreshtareve te tij. Regjimi i “Pushtetit te Popullit” e zgjidhi radikalisht proble- min: i liroi gjith bujqit tue ndare midis tyre tokat e Shtetit sa edhe te bejlereve. Por, sig munt te pritej nga dogmat komuniste, kete here marresit e tokave, se bashku me pronaret e tokave te lira, u-bene bujq te Shtetit.
Ka edhe riforma te tjera qe meritojen te permenden, por munt te thuhet me nje fjale se regjimi i ri kryejti gjith riformat e premtuara, dhe shpesh te harruara, prej gjith regjimeve te kohes se shkuar, me ndryshi- min qe ς-do riforme u-vu ne veprim jo aq per te miren e popullit se sa per t’ u-konformuar pike-per-pike me dogmen socialiste-komuniste. Simbas asaj dogme, Shteti esht zot i gjith pasuris se vendit, dhe Shteti rregullon edo veprim dhe sjellje te qytetareve te tij ne gdo pikepamje: politike, shoqnore, ekonomike, fetare dhe familjare. Nga ana e tij, Shteti vepron me ane te nje partie te vetem qe munt te marre emra te ndryshme—ne Shqiperi quhet “Parti e Punes”—por qe ne qdo rast nuk esht tjeter ve^se Partia Komuniste.
Ne nje regjim te tille, pra, nuk munt te behet fjale as per liri, as per lumteri, as per vellazerim, as per barasi. Sa per “buke per te gjithe”, do te kemi rast te bejem fjale me tutje.
Kur shumica e madhe e popullit shqiptar i rra pas Komitetit Nacional te £lirimit dhe brohoriti ardhjen e tij ne fuqi dhe pastaj e legalizoi me votat e tij ne
50
TRASHGGIMET HISTORIKE TG VATRGS
zgjedhjet e Dhjetorit 1945, as 1 ne 10,000 veta nuk kishte as iden me te pakte se Shqiperia do te futej ne kallepin komunist. Ate e dinte vetem qarku me i ngu- shte i Enver Hoxhes dhe Mehmet Shehut. Mbi ate pike nuk kishin dijeni as, ndofta, shumica e pjesetareve te qeveris q’ u-formua ne Permet, Maj 1944.
KAPTING VII
Trashegimet Historike te VATRGS
GJITH sa u-thane me siper mbi transformimin e Komitetit te ^lirimit nga nje grup demokratik—si<; e shpallte veten perpara syve te popullit gjate luftes— ne nje qeveri thjesht komuniste, kane qene ne dijeni te plotte te zyrtareve te VATRGS dhe DIELLIT. Po ajo munt te thuhet edhe per zyrtaret e SIIQIPGRIS se LIRG dhe te LIRIS, ndonse ne nje shkalle me te kufi- zuar.
Tue i lene per me tutje komentet mbi qendrimin e kesaj organizate te dores se dyte te Shqipetareve t’ Amerikes, del perpara vetvetiu pyetja se o9 e beri DIELLIN te deklaroje here pas here se guvema e Enver Hoxhes duhet perkrahur 100 per 100, dhe pa asnje rezerve ose kritike? Kete politike vashdoi DIELLI edhe pas deklarimit te guvemes se Tiranes si nje diktature komuniste. Ne fakt ishte organi i VATRGS ay qe botoi nje biografi te gjate t’ Enver Hoxhes, te derguar nga Tirana, ku provohet se Hoxha ishte Komunist edhe ne kohen kur studionte n* Europe me burse te qeveris se Zogut.
Dhe ironia, pak si e trashe dhe e pagelltiteshme, e
51
PLANT I TRETC I COPTIMIT T€ SHQIP6RIS
qendrimit qe mori DIELLI qysh ne formimin e qeveris se Komitetit Nacional esht qe, kurse organi i VATR6S e vu guvernen e Hoxhes permbi dhe pertej edo kritike, editori i saj Panariti e ketheu tere mjeshterin e tij kiitikonjese kunder qeveris amerikane. Ne fakt, Panariti nuk i ka kursyer kritikat e tij as kundrejt Presidents te Shteteve te Bashkuar te cilin e ka akuzuar here pas here se esht tue grabitur dhe marre neper kembe te drejtat dhe lirin e popullit amerikan. Si munt te mbahet ment, Panariti vajti aq larg sa te deklarohet ne favor te Progressistit Henry A. Wallace ne zgjedhjet presidenciale te vitit 1948 dhe te keshilloje Shqiptaret te votojen per ate kandidat te cilin te dy partit krye- sore, Demokrate dhe Republikane, e akuzonin se ishte bere vegle e padashur e partis komuniste V Amerikes. Kete e kuptoi me von edhe vete Henry A. Wallace kur u-hoq krejt nga Partia Progressiste pas nderhyrjes se Shteteve dhe Kombeve te Bashkuar ne luften e Kores, dhe q’ ahere e ka mbyllur gojen. Por jo Panariti, i cili esht tue vashduar atakimet e tij kunder Presidents Truman dhe qeveris se tij.
Ne lidhje me kete’ qendrim te DIELLIT vlen te per- menden fjalet e nje zyrtari te nalte amerikan, i cili me tha nje dite:
“Aq na ben nese DIELLI—ose edhe LIRIA—per- krahin teresisht qeverin e Hoxhes. Ajo qe na duket krejt pa vend (utterly absurd) esht q’ asnjera as tjet- ra gazete nuk ka gjetur rastin qe te thote nje fjale te mire per Ameriken rreth konfliktit t’ one me Rusin Sovietike.”
Per te vertet, ky esht nje nga misteret e thelle te
52
TRASHGGIMET HISTORIKE Τβ VATRGS
rruges qe ndjek VATRA dhe DIELLI, rruge q’ as vete zyrtaret pergjigjes nuk dine se ku do t’ i shpjere ato dy instituta me te moome te ngrehura prej Shqip- tareve V Amerikes. Sepse, si munt te shpiegohet qe DIELLI te kritikoje ashperisht ne qdo numur te tij veprimet e qeveris amerikane dhe te mos hape gojen per V i gjetur nonje te mete diktatures komuniste te Shqiperis? Dhe kejo ngjet kur 95 per 100 e anetare- ve te VATRFS jane qytetare amerikane.
Ne gjuhen kishetare t* Imzot Nolit, kejo esht nje shituate e shtangeshme dhe e mahniteshme.
NJC NGA SHPIEGIMET munt te gjendet, ndofta, ne faktin qe VATRA esht akoma nen influencen e dy trashegimeve qe kundreshtojen njeri-jatrin: trashegi- mi demokratik dhe trashegimi autokratik.
Nen te parin, qe vashdoi qysh nga fillimi i saj edhe gjer me 1925, Federata u-rrit, u-madhua dhe u-lulezua sa qe t’ arrije numurin e 5000 anetareve. Nen te dytin u-prapesua, u-zvogelua dhe u-fik sa te mos i mbeten me teper se 500 anetare.
Ne driten e shvillimit te saj historik, krimbi i vdirjes hyri dhe zu vend ne trupin e VATRGS me ardhjen e Faik Konitzes ne kryesin e saj.
Tue qene autokrat prej temperamenti dhe jo aq prej gjaku—vellezerit e tij ne Shqiperi ishin shembella sjelljeje demokratike—Beu i Konitzes suprimoi shty- llen kryesore te systemit demokratik, ο p o z i t e n. Kejo ngjau kur me 1925 me vendim te vete, per are- sye te veta dhe pa marre parasysh deshiren e shumi- ces s’ anetareve, e lidhi fatin e Federates me ate te Zogut, te “malokut gjenial” e quajti n’ ate rast>
53
te cilin e kishte leftuar dhe felliqur gjer ahere ne me- nyren e njohur faikiane. Kur, pra, dualle kundreshti- me nga deget e ndryshme, Faik Beu mori kalemin e kuq ne dore dhe i fshiu nje-nga-nje nga radhoi i Federates. Qysh ahere, dhe per 15 vjet me radhe, DIELLI u-be nje organ publiciteti i regjimit te Zogut, me Faik Konitzen si Minister ne Washington.
Dhe ne Prill, 1939, kur Mussolini ia dha kepucet ne dore Zogut, DIELLI u-kethye si pa te keq ne favor te mbretit te ri te Shqiperis, Viktor Emanuel t’ Italis, se ashtu urdheroi Beu. Me doren e vete te Faik Ko- nitzes DIELLI denoi si trathetor djaloshin Dardhar, Vasil Latsin, sepse qelloi me revole Madheshtin e tij shkurtabike Viktorin e Italis.
Kur, perseri, u-formua SHQIPERIA e LIRE me program qe te leftoje pretendimet e Zogut, DIELLI, i fry- mezuar kete here nga ortakeria e re Konitza-Noli, ngriti prape flamurin e Zogut tue deklaruar se “nuk behet Shqiperi pa Zogun”.
Per te treten here brenda ne tre vjet, DIELLI nal- tesoi tre regjime per t’ i flakur njerin pas tjetrit ne gjirizin nga i cili i kishte futur dhe nxjerre.
Federata e hodhi menjane Zogun ne mergim si ke- puce te vjeter me gojen e Peshkopit, kryetarit te saj te nderit, ne nje mbledhje historike q’ u-mbajt me 23 te Qershorit 1944 ne Hotel Statler te Boston’it. Ne kete mbledhje merrnin pjese: nje delegacion zyrtaresh amerikane t’ ardhur nga Washington’i,Imzot Noli, krye- zyrtaret e SHQIPERIS se LIRE, Dr. Nicholas Prift dhe S. Theodore Kotelly nga Detroit. Misioni i delegacionit amerikan ishte: te deklaroje zyrtarisht se qdo bisedim
54
PLANI I TRETE I COPTIMIT TE SHQIPeRIS
t
per te njohur Zogun edhe nje here si “mbret” duhej lene krejt menjane.
Ate deklarate e kundreshtoi Peshkopi me argu- mentin se “po te heqim dore nga Zogu, ahere heqim dore edhe nga kufiret e Shqiperis”, dhe ne nje <>*ast bisedimi te nxehte, Peshkopi u-ngrit V ikte ne shenje protestimi.
Por, n* ate ς-ast nje nga zyrtaret amerikane shpalli lajmin se ne Shqiperi ishte formuar nje qeveri e re nen kryesin e Enver Hoxhes. (Kete infromate m’ a kishin dhene zyrtaret amerikane dy dit me pare ne forme konfidenciale).
Peshkopit iu ςβί fytyra me nje here dhe sikur t’ a kishte pergjigjien ne maje te gjuhes tha, pa u-menduar fare:
“Ahere ne heqim dore nga Zogu per te perkrahur qeverin e re.”
“Jo,” tha zyrtari amerikan, “nuk do t’ a perkrahni sepse, mbas informatave t’ ona, ajo duket si nje qeveri pro-komuniste, nemos komuniste.”
“Pa ς* ka,” u-hoth Peshkopi perseri, “ata jane djemt V ane (they are our boys/’. Dhe keshtu, brenda nje minute, Zogu u-flak menjane ne favor t’ Enver Hoxhes. Por s’ ka asnje dyshim se zyrtaret amerikane muarre shenim mbi deklaraten e Peshkopit; dhe ndofta ne bazen e ati shenimi Hiresia e tij arrijti te perfillej si pro-Komunist.
ME GJITH ATE, mundet q’ ay incident te mos kishte nonje pasoje, sikur akuzimi si Komunist (dhe jo si pro-Komunist) te mos i ishte bere Peshkopit nja dhjete
TRASHEGIMET HISTORIKE ΤΘ VATRES
55
PLANI I TRETe I COPTIMIT ΤΘ SHQIPCRIS
vjet me pare prej anes se nje zyrtari te nalte te qe- veris se Zogut.
Ay zyrtar i nalte nuk ishte tjeter vec*se shoku dhe miku i vjeter i Peshkopit, Ministri i Shqiperis ne Washington: Faik Konitza. Si munt te mbahet ment, kur u-kethye nga Europa n’ Amerike me 1930, Pesh- kopi u-mbajt n’ Ellis Island. Aresya e ati ndalimi ishte kallzimi qe beri prane qeveris amerikane Faik Konitza se Peshkopi ishte Komunist, ndofta sepse Hiresia e Tij kishte kaluar nje kohe te gjate ne Moske ku ishte, sic thuhet, ne kontakt te ngushte me zyrtaret e Komin- formit (Communist International, organizata Komu- niste Nderkombetare).
Por edhe kallzimit te Faik Konitz3S, te cilin auto- ritetet e emigracionit nuk e muarre parasysh, ndofta nuk do t’ i mbetej asnje rendesi, sikur DIELLI, or- gani i Federates i te dies Peshkopi ka qene vjete me radhe si kryetar nderi dhe mendor i afte, te mos kishte marre qendrimin e perkrahjes 100 per 100 dhe mos- kritikimit te regjimit t* Enver Hoxhes.
Qendrimin e heshtjes se plotte e mbajti DIELLI jo vetem kundrejt veprimeve te qeveris s’ Enver Hoxhes q* i perkisnin jetes dhe se pritmes se Shqiperis, por e vashdoi edhe ne kohen kur Tirana i shpalli luften me t’ eger propagandistike Amerikes.
Sic u-shenua ne Kaptinen I, DIELLI nuk nxori asnje ze kur guverna e Hoxhes ua hoqi qytetesin amerikane atyre Shqiptareve t* Amerikes qe mbeten ne Shqi- peri nga shkaku i luftes por q’ ishin bere qytetare te Shteteve te Bashkuar prej nje kohe te gjate, regullisht, dhe me deshiren e tyre te lire.
Po ashtu, organi i VATRCS nuk nxori asnje pipetim
56
t
L
TRASH6GIMET HISTORIKE TC VATRCS
kur guverna e Tiranes refuzoi te njohe traktatet e vjetra midis Shqiperis dhe Amerikes, kurse gjith Shtetet e tjere i kishin pranuar si kondite te njohjes se tyre nga Amerika. Ne kete rast DIELLI dinte, ose duhej te dinte, q’ ishte Jugoslavia ajo q’ e keshilloi Enver Hoxhen te mos pranoje traktatet e vjetra— q* ajo vete i kishte pranuar—me qellim qe t’ a izoloje krejt Shqiperin per V a lene ne meshiren e Belgradit.
Nga ana tjeter, nje keshille e urte e dhene ne keto dy raste qeveris se Tiranes nga ana e nje burre Shteti te modern dhe te provuar, si Peshkopi, ndofta do t’ i kishte ndaluar ato dy fatkeqesi q’ e bene te pamund- eshme njohjen e qeveris se Tiranes nga ana e Shteteve te Bashkuar dhe pranimin e Shqiperis ne Kombet e Bashkuar.
Perseri, VATRA e kishte per detyre qe te kerkonte shpiegime nga guverna e Tiranes rreth kompllotit qe gjoja kishte pregatitur ne Shqiperi ish-Drejtori i Shko- lles Teknike te Tiranes, Prof. Harry T. Fultz. Peshkopi duhej t’ a dinte se Profesori Fultz, nje edukator i thjeshte dhe pa asnje zotesi ose pretence politike, s’ munt t’ i hynte kurre nje intrige te tille. Vet; asaj, tue akuzuar si kompllotist nje pjesetar te misionit di- plomatik amerikan ne Shqiperi—dhe Prof. Fultz ishte piesetar i ati misioni—klika komuniste e Enxer Hoxhes kishte per qellim te diskreditonte qeverin amerikane. Po ashtu VATRA dhe DIELLI duhet te kishin kup- tuar se te veteqojturin kompllot e ngrehu vete guverna e Hoxhes per te ndezur popullin shqiptar kunder Amerikes.
Heshtja ne raste te ketille nuk esht neutralitet ose
57
PLANI I TRETe I COPTIMIT TG SHQIPGRIS
paanesi, si<; duan te thone disa; perkundrazi esht pel- qim dhe aprovim i plotte.
Po ashtu ne rastin e minave q’ u-mbolle ne Kanalin e Korfuzit dhe shkaktuan mbytjen e dy luftanieve in- glize ne Tetor 1947, DIELLI duhet te kishte botuar nje fakt te vetem: qe mbjellja e minave esht nje pune teknike mjaft e komplikuar dhe qeveris se Tiranes i mungojen tekniket sa edhe mietet per nje vepre te tille. Sepse e verteta esht qe minat u-mbollen prej teknikesh jugoslave, perseri me qellim qe te pritej filli i fundit i shpreses se njohjes se Shqiperis nga ana e Anglis. Mirpo, po te botonte nje gje te tille, DIELLI do t’ aku- zonte mikun dhe mbrojtesin e Enver Hoxhes n’ ate kohe: Mareshal Titon. Natyrisht, mbjellja e minave u-be me dijeni dhe leje te guvemes se Tiranes te ciles nuk i shkoi nga mendja, si^* duket, se do t’ a paguante shtrenjt ate aventure te paligjeshme per te cilen Shqi- peria u-denua prej Gjykates Nderkombetare te Hages t’ i paguaje Anglis afro $2,500,000.
Ne rasjen e zbimit te misionit diplomatik amerikan nga Shqiperia—Department i Shtetit thote se e hoqi vete ate mision, kurse ata te Tiranes mburren se e zbuan—VATRA, tue vepruar me ane te Peshkopit, e kishte per detyre te keshillonte guvernen e Tiranes te mos merrte nje mase te tille nga e cila do te perfitonte vetem Jugoslavia, mbassi qeveria e Belgradit ishte a jo qe po mundohej t’ a bente te pamundeshem cdo afrim midis Shqiperis dhe Amerikes.
Le V a mbyllim kete liste te mungimeve ne detyre me ^eshtjen e 17 krereve me te njohur te regjimeve te kaluar q’ u-denuan me vdekje ne Prill 1946. Midis
58
TRASHCGIMET HISTORIKE Τβ VATRPS
ketyre ishin: Kol Tromara, ish-kryetar i VATRGS; Bahri Omari, ish-editor i DIELLIT, dhe Aqif Permeti, ish-komandant i vulnetareve q* organizoi dhe dergoi ne Shqiperi me 1920 Federata e gjalle dhe e shkelqyer e asaj kohe. Porsa mora lajmin e denimit te tyre—dhe n* ate kohe kisha prere edo lidhje me SHQIPGRIN E LIRE—vajta pastafat ne New York, thirra dy nga Vatranet, z. z. Qemal Veisel dhe Shefqet Ben<-a. Atyre u thashe qe t* i luten Peshkopit te nderhyje per shpe- timin nga vdekja e atyre tre Vatraneve te shenuar qe kishin qene edhe shoke te Peshkopit. Pergjigjia qe me prune nga ana e Imzot Nolit ishte se “Peshkopi s’ munt te prishej me guvemen e Tiranes per tre poli- tikane te falimentuar.”
DIKUSH do te thote ne kete pike se ς’ vlefte do te munt te kishte nderhyrja e VATRGS, ose e Peshkopit, ne sicilin prej rasteve te radhitur me siper, kurse ata te Tiranes kishin vendosur te kryejen programin e tyre pa marre parasysh protestimet, nga <;do ane qe t’ u vinin.
Nuk esht ashtu aspak. Fakti esht qe tue mos de- gjuar asnje ze protestimi nga ana e dy organizatave V Amerikes, atyre te Tiranes u mhush mendja se GJITH Shqiptaret e Amerikes aprovonin me brohori veprimet e tyre. Ajo qe nuk duhet harruar ne ket pike esht se propaganda e Moskes dhe e Jugoslavis, (para se Mareshali Tito te prishej me Mosken) u tinge- llonte vashdimisht ne vesh atyre te Tiranes se populli amerikan pergjithesisht esht kunder politikes anti- komuniste te Presidentit Truman, qeveria e te cilit u- mbajtka ne fuqi vetem me perkrahjen e reaksionareve
59
PLANI I ΤΗΕΤΘ I COPTIMIT ΤΘ SHQIPCRIS
imperialists* dhe lufte-farkonjesve (warmongers) te Wall Street’it. Ky esht nje typ propagande qe qar- kellohet dite mbas dite, ne forma te ndryshme, nga gazetat, radiot dhe deklaratat e udheheqesve te Ko- munismit Interaacional. Kur, pra, ata te Tiranes pane se veprimet e tyre gjenin nje perkrahje “100 per 100“ nga ana e DIELLIT dhe e LIRIS, arrijtin te besojen vse puna ishte, me te vertet, ashtu siq e paraqitte propaganda e qendres komuniste; ndryshe, thoshin ne mendjen e tyre, si do te kishte kuxim minoriteti i vogel shqiptar i Amerikes t’ i jape nje perkrahje aq te hapet guvernes se Tiranes. Mbassi ata vete nuk le- jojen asnje demonstrate te kunderte ne vendin qe sun- dojen, nuk u ka shkuar nga mendja se ka vende te lire, si Amerika, ku cdo minoritet, dhe ^do qytetar fill i vetem, ka te drejte te ngrihet dhe te protestoje me terma te rrepta kunder veprimeve te qeveris se vendit.
Tue i mbeshtetur mendimet e tyre mbi keto baza te rrema, ata te Tiranes iu kethyen popullit shqiptar per t’ i thene me ane te radios dhe te shtypit te tyre te palire; “Pa shekoni pak! Edhe Shqiptaret e Amerikes jane me ne 100 per 100!“ Per te vertet, kejo ishte menyra me efektive per te mbyllur gojen e popullit shqiptar qe ka qene tradicionalisht pro- Amerikan.
Ky, pra, esht demi moral, aq tragjikisht i math, q’ i bene Shqiperis dhe popullit te saj—munt te thuhet edhe regjimit t’ Enver Hoxhes—VATRA dhe SHQI- PCRIA E LIRE tue mos nxjerre-asnje ze protestimi kunder gabimeve dhe veprimeve te paudhe te guvernes
60
TRASHCGIMET HISTORIKE Τβ VATRGS
se Tiranes. Per te vertet, ky muni te jetc nje nga shkaket kryesore q’ ajo qeveri mbeti pa u-njohur nga Amerika dhe Shqiperia pa u-pranuar ne Kombet e Bashkuar. Ishte detyra e te dy organizatave shqip- taro-amerikane qe t’ u tregonin urtesisht se si munt te fitohej njohja e Amerikes dhe pranimi i Shqiperis ne TI. N. dhe jo te perpjekin duart si me u thene atyre te Tiranes: “E kini mire, djem! Vashdoni ne rrugen qe kini marre !” Sepse s’ duhet harruar se diktaturave u duhet mbajtur dora dhe, mbassi popullit shqiptar i esht mbyllur krejt goja, u binte Shqiptareve t’ Amerikes detyra t’ i thoshin Hoxhes: “Ndal-u pak, se-paku sepse do te na vesh. gjith ne t’ Amerikes, ne poziten me te keqe!”
MBI KCT€ PIKF, e vlen qe te sjell perpara dy shem- bella konkrete. Ne Maj 1928, kur po beheshin pre- gatitjet per te shpallur monarkin dhe, per ate aresye, duhej terrorizuar populli q’ ashtu te mos kishte askush kuxim per te protestuar kunder hipjes se “Malokut te Matit” ne fronin e Skenderbeut, u-arrestuan ne Tirane dhe u-derguan perpara Gjyqit Politik katre njers t’ akuzuar si kompllotiste per te vrare Zogun: Anastas Pandeli, ish-kryetar i VATRFS, dy Bullgare dhe nje Shqiptar tjeter. Si drejtor i gazetes “TELEGRAF” t’ asaj kohe botova nje kryeartikull rreth arrestimit t’ Anastas Pandelit, per te deklaruar me force se nje ish-kryetar i Federates se madhe t’ Amerikes nuk munt t* ishte kompllotist dhe se do t’ ishte nje njolle per regjimin te denoje ish-kryetarin e nje organizate q* i kishte sjelle aq shcrbime te (;quara ^eshtjes kom- betare.
Te dy Bullgaret dhe ay Shqiptari tjeter u-gjykuan
61
PLANI I TRETC I COPTIMIT ΤΘ SHQIPGRIS
shpejt-e-shpejt, u-denuan me vdekje pa nonje prove bindese te fajesis se tyre, dhe u-eksekutuan tue u-vene ne litar ne sheshin perpara Parlamentit, per t’ u per- mendur pjesetareve t’ ati trupi se q* fat i priste po te gelnin gojen kunder shpalljes se monarkis. Anastas Pandeli u-lirua, pa shkuar neper gjyq, me kondite qe te largohej nga Shqiperia. Legata amerikane i dha nje viza dhe e percolli per n’ Amerike. Me t’ arrijtur ne Boston, Pandeli u-mburr—ndofta per t’ i dhene rendesi vetes—se edhe ay ishte aq fajtor sa edhe ata q’ u-eksekutuan. Disa muaj me von, nje nga pjeseta- ret e Gjyqit Politik, i tmershmi Shefqet Bej Frasheri, me tha tue ckermitur dhembet: “Na e rrembeve nga
duart ate trathetor. Ne e kishim denuar me vdekje para se te fillonte gjyqi.”
Pak kohe pas “Gjyqit te Bullgareve” u-arrestuan po per ate aresye dy patriote te njohur: Ismail Haki De- veja dhe Hysen Nikolica, tue u-akuzuar se kishin ngrehur nje tjeter kompllot per te vrare Zogun kur ky te vizitonte ΚοΓςβη! . . . Akuza ishte sheshazi qe- sharake, mbassi nuk eksistonte nonje plan vizite te Zogut ne Kor^e. Kete ia thashe Ministrit te Brende- shem V asaj kohe, Κοςο Kottes, i cili me tha me fy- tyre t’ egersuar: “Nese eksiston ose jo nonje plan i tille ate e di une, dhe une e kam per detyre qe t’ i varr ata te dy. A merr vesh, do t* i varr!”
Ato dit ndodheshin ne Tirane dy nga njerzit me te shenuar te Shqiperis: Lef Nosi i Elbasanit, ish-pjese- tar i Keshillit te Nalte te vendosur prej Kuvendit te Lushnjes, dhe Fazli Frasheri, nje nga bejleret me liberate dhe me demokrate te vendit. Ketyre te dyve u kallzova se q* me tha Koeo Kotta. Pas nje bisedimi
6 2
r
i
ϋ
I
I
V
M
l·’
ti
i
!
mt-
f G ·: β Λ | ο © h< K
1

‘i
I
‘ΟΠΟΥ
»/ , r\ i
->VPJAA
TRASHGGIMET HISTORIKE TP VATRPS;^ r°v
* *r_C,\ , .
te gjate, u-vendos qe Fazliu te vizitonte Zoginr si edhe- kryekeshiltarin e tij Abdurahman Krosin per te me- suar nese ishte caktuar fati i dy t’ arrestuarve para se te dergoheshin ne gjyq. Pergjigjia qe me pruri Fazliu ishte se nuk ishte marre akoma nonje vendim i tille.
Mbi kete, une e mora parasysh perseri te botonj ne gazeten “TELEGRAF” nje korrespondence qe dukej sikur kishte ardhur nga Koi\*a. N’ ate thuhej se ne dokumentat e zena prej Prefektures se Kories nuk gjendeshin prova te mjafta per te derguar ne gjyq dy veterane patriote si Ismail Haki Deveja dhe Hysen Nikolica. Dy dit me von te dy t’ arrestuarit u-liruan pa u-derguar ne gjyq, por kur u-takova perseri me Κοςο Kotten ky me foli me eger se heren e pare: “Kete do t’ a paguash ti. . . Do te shohesh se ν’ ka per te ngjare! . .
Tre-mbe-dhjete dit pas shpalljes se monarkis, u- arrestova me urdher te Κοςο Kottes si kundreshtar i regjimit dhe u-denova me nje vit burgim prej Gjyqit Politik. Me nderhyrjen e Legates Amerikane u-lirova pas 28 dit burgimi. Por gazeta “TELEGRAF” u- pushua per gjithmone.
Nga pjesetaret e drames se nalt-pershkruar, Lef Nosin dhe Fazli Frasherin i eksekutoi guvema e Ho- xhes, dhe Κοςο Kotta vdiq ne burgun e Tiranes i cili, per ironi te fatit, u-ngreh prej vete Kottes kur ky ishte Minister i Puneve Botore.
Sido qofte, nga keto dy shembella konkrete te dobis se kritikave nga ana e shtypit, kritika te shprehura per hir te drejtesis, duket sheshazi se sa fuqi kane protestimet kur behen me urtesi dhe aresye. Valle sa ηιέ teper fuqi do te kishin kritikat dhe protestimet
63
PLANI I TRETC I COPTIMIT TC SHQIPCRIS
kundrejt guvernes s’ Enver Hoxhes sikur te beheshin nga te dy organet e Shqiptareve t’ Amerikes dhe, veQanerisht, nga ana e nje burre Shteti dhe kryefetari si Peshkop Noli!
POR, sikur te mos mjaftonte heshtja kur e kishte per detyre morale qe te fliste, fatkeqesisht Peshkopi u dha vete rast autoriteteve amerikane qe t’ a kon- siderojen si Komunist. Prova e ^ilte per kete gjendet ne Congressional Record.
Ne dy numura te kesaj gazete zyrtare te Kongresit te Shteteve te Bashkuar, me date 31 Korrik dhe 1 Gusht 1951, Kongresmani Harold H. Velde i Shtetit Illinois botoi nje raport te pregatitur prej Dr. Glenn A. McLain, 45 Chase Street, Quincy, Mass. Ν’ ate raport DIELLI permendet si nje gazete jo veten pro-ko- muniste, por edhe egersisht anti-amerikane, dhe Peshkop Noli akuzohet se perdor Kishen shqiptare “per te denoncuar Ameriken, formen e qeverimit te saj, zyr- taret e saj dhe politiken e saj te jashtme.”
Po ashtu, ne nje vend te dukur te raportit botohet tekstualisht telegrami qe Peshkopi i drejtoi synodhit te Shqiperis rreth pranimit te Kishes Orthodhokse V Amerikes ne gjirin e Kishes se Shqiperis.
Raporti i Dr. Glenn A. McLain esht shkrojtur mjaft keq dhe plot gabime, por akuzat qe ben jane te qarta dhe te shkrifta. Ajo te ciles i jepet me shume rendesi esht hyrja e Kishes Orthodhokse t* Amerikes ne Kishen e Shqiperis te cilen guverna e Tiranes e riorgani- zoi ne menyre qe te pajtohet me programin dhe dogmat e Komunismit.
Per te vertet, kejo pune e Kishes esht nje problem i math dhe i rendesishem qe prek interesat me te gjalla
64
TRASH€GIMET HISTORIKE TC VATRES
te Shqiptareve t’ Amerikes. Sepse, po te jete se autorite tet amerikane te marrin nonje mase ne baze te raportit te Dr. McLain dhe te perkrahesit te tij, Kon- gresmanit Velde, Peshkopata e Amerikes qe drejtohet prej Peshkop Nolit do te konsiderohet si nje organi- zate fetare komuniste, ne menyre qe gjith besniket e saj te perfillen si Komuniste. Dhe ironia e madhe esht qe ne programin e tyre themelor, Komunistet, si athe- iste qe jane, kane per qellim te ^dukin (‘do organizate fetare, mbassi vete profeti i math i tyre Nikolai Lenin e ka theksuar se “feja esht afjoni i popullit”. Qe nuk i qdukin fete me-nje-here, ate e bejen vetem per are- sye oportuniteti, mbassi nuk e ndjejen veten e tyre sot per sot aq te forte sa te shkulin nje institute she- kullore si feja. Perndryshe, nuk do te kishin !ene as kembe prifti, hoxhe ose hahami. Kejo esht tue u-pro- vuar ne Shqiperi me Kishen Katolike. Mbassi ay sekt esht me i vogli, por edhe me i gjalle dhe i organizuar me mire se te tjeret, guvema e Tiranes e ka paralizuar krejt tue eksekutuar nje pjese dhe tue burgosur pjesen tjeter te klerit katolik.
Q’ autoritetet amerikane jane tue marre masa kun- drejt Peshkopates se Nolit, prova gjendet n’ ardhjen n’ Amerike te Peshkopit te ri, Mark Lipes. Esht afer mentsh qe pa vizen dhe pa pelqimin e aqtoriteteve te Shteteve te Bashkuar, Peshkop Lipa nuk do te kishte rast te vinte n’ Amerike per te kryesuar nje peshko- pate qe nuk eksistonte. Nje prove tjeter esht se ne raportin e Dr. McLain eeshtjes s’ Imzot Lipes i jepet nje vend mjaft i gjere dhe nje pcrkrahje e plotc.
Qe Peshkop Lipa u-dergua prej Patrikanes se Stam- bollit per te pei\*are Shqiptaret e Amerikes, ay esht nje
65
PLANI I TRETP I COPTIMIT T€ SHQIPGRIS
argument i mire per t’ a leftuar, por mjaft i ^ale per t’ i dale ne krye asaj lufte. Sepse, nga ς* ane tjeter munt te vinte nje peshkop i ri ve^se nga Patrikana e cila, per me keq dhe jo per me mire, vashdon te jete krye dhe burimi spiritual i gjith kishave orthodhokse. Ay qe do te ngrihet te thote ‘perse te mos vije nga Shqiperia’ harron qe ne flasim per kohen e tashme kur marredheniet midis Shqiperis dhe Amerikes jane krejt te prera. Nga ana tjeter, kur te plotesohet jeta mbi dhe e Peshkop Nolit, nga pritet te vije zevendesi i tij? Simbas ligjit kanonik, duhen dy peshkope per te do- rezuar nje te trete; ku do te gjenden ata dy peshkope ketu n’ Amerike? Ve^ asaj, ne tere gjeresin dhe gjate- sin e Shteteve te Bashkuar nuk gjendet asnje kandi- dat shqiptar qe te kete gjith cilsit e duhura per peshkop.
Sa per ata qe kerkuan nga Patrikana te dergoje Imzot Lipen, dhe te cilet DIELLI i ka denoncuar padrejtesisht si Epirote dhe andarte, e verteta esht q’ ata vepruan η’ ate menyre kryesisht per te larguar nga vetja e tyre dyshimin se jane pro-Komuniste. Psht nje fatkeqesi e madhe kejo, por gje qe nuk munt te mohohet se e tere bota esht e ndare sot me-dysh: ne Komuniste dhe anti-Komuniste.
Veq asaj, ata qe ftuan Peshkop Lipen te vije n’ Amerike ishin ς-keputur nga Peshkopata e Nolit prej nje kohe te gjate. Ν’ esht se atyre u mbush mendja te sjellin nje peshkop te dyte dhe te ngrehin nje pesh- kopate te re, ajo esht barra dhe pergjigjesia e tyre.
Ndaj e mramja, e vetema gje qe mbetet ne dyshim esht nese Imzot Lipa do te veproje si agjent per^ares i Patrikanes apo thjesht si klerik shqiptar. Qe Patri-
6 6
METAMORFOZA E SHQIPERIS SC LIRE
kana, nga e cila s’ i ka ardhur Shqiperis nonje e mire gjer sot e kesaj dite, e priti me gezim rastin qe te fute ne zjar komunitetin shqiptar t’ Amerikes, ate s’ munt t’ a mohoje askush. Por, nga ana tjeter, s’ munt te mohohet, po ashtu, se vete Peshkop Noli i ςβΗ shtegun Athinagores se Stambollit, tue mbajtur larg nga Pesh- kopata e tij nje pjese te klerit dhe te komunitetit or- thodhoks, dhe tue vene Kishen e Amerikes nen juris- diksionin fetar te Kishes komuniste te Pashko Vodices. Dhe, tue qene se, nga sa u-tha me siper, dihet njetash nga anojen simpathit e autoriteteve amerikane, per- (jarja q* u-mbuall ne mes te Shqiptareve t’ Amerikes munt te kete pasoja te papareshekueshme per gjith ^eshtjen shqiptare.
Esht nje situate per t’ ardhur fort keq, nje situate qe po mahiset teper e me teper dita diten nga polemi- kat e ashpra, te vrazheta dhe te pamejtuara.
KAPTINe VIII
Metamorfoza e SHQIPeRIS S€ LIRE
NGA GJITH sa u-thane ne kaptinen e pareshkuar, nje pjese e madhe e mungimeve ne detyren morale te VATRES kundrejt guvernes s’ Enver Hoxhes i apli- kohet edhe SHQIPERIS SE LIRE, ndonse ne nje mase te kufizuar. Kufizimi rrjeth nga qe, pas largimit t’ im nga kejo organizate q’ u-formua me nisjativen t’ ime, zyrtaret qe muarren persiper administraten e saj nuk kislun aftesin dhe eksperiencen e atyre te Federates. S’ munt te behej, per shembell, asnje kra- hasim midis eksperienccs, ne fushen politike, t’ Imzot
67
PLANI I TRETE I COPTIMIT TE SHQIPERIS
Nolit dhe te Dr. John T. Nasse. Nga keta te dy, i pari ishte ish-Kryeminister i Shqiperis dhe i rrahur, si^ thote fjala popullore, me vaj e uthull ne gdo faze te ^eshtjes shqiptare, kurse i dyti ishte nje mjek i mbaruar ne degen e tij por qe s’ munt te kishte vecse nje ide te muget mbi shvillimet e nderkoheshme te ςθβΙι^βΒ shqiptare. Veq asaj, profesioni dhe klientela e tij e gjere si pediater i emuar dhe popullor nuk i linte kohe qe te merrej me administrimin e organizates.
Nga ana tjeter, Dr. Nasse ishte nje nga te rinjt ide- aliste te gatitur per c^do sakrifice, por qe nuk ishin ne pozite te vleftesonin sakrificat e tyre pa nje udhe- heqje eksperte.
Po-thua-se t’ asaj kategorie ishte shumica e madhe e anetareve te SHQIPERIS SE LIRE, idealiste te rinj e te modern q’ ishin hequr nga Federata qysh ne kohen e administrates autokratike te Faik Konitzes. Prej natyres se tyre, keta ishin liberate demokrate, opozi- tare te regjimit zogist qe mbronte Beu i Konitzes n’ ate kohe, armiq te papajtuarshem te kurverimit te Shqiperis ne duart e Italis Fasciste dhe kundreshtare te repte te rinjohjes se Zogut si “mbret” ne mergim.
Nga nje brume e tille, e gjalle dhe e shendeteshme, munt te priteshin vepra te mrekullishme. Ato vepra nuk inunguan te realizohen qysh ne fillim te formimit t’ organizates se re. Munt te thuhet, pa frike per- genjeshtrimi, se kejo organizate liberate demokrati- ke fitoi simpathin, miredashjen dhe perkrahjen e qe- veris amerikane me yryshin e saj te pare. Ne fakt, SHQIPERIA E LIRE s’ kishte mbushur asnje jave t’ eksistences se saj formate (29 Dhjetor, 1941) kur Department! i Shtetit deklaroi ne nje buletin te po-
6 8
METAMORFOZA E SHQIPERIS SE LIRE
sa^em, me date 4 Jenar 1942, se Shqiperia do te pra- nohej si pjesetare e Kombeve te Bashkuar ne nje shkalle me Danemarken me ane te nje “organizate te pershtateshme”—ne mungese te nje qeverie ne mer- gim. (Shih The New York Times me ate date). Bu- letini ne fjale u-leshua pas nje takimi t’ im te mepa- reshem me zyrtaret e Departmentit te Shtetit te cilet e kishin aprovuar formimin e nje organizate si SHQIPERIA E LIRE qe ne Nentor 1941 “per te mos lene Shqiperin pa perfaqesim” ne Shtetet e Bashkuar: Sikunder dihet, ajo njohje zyrtare e Shqiperis nuk u-realizua per dy aresye:
1) Qe Zogu, me te mesuar se ^ po gatitej ne Washington, vrapoi te kerkoje pranimin e Shqiperis ne Kom- bet e Bashkuar n’ emrin e tij si “sovran” i Shqiperis.
2) Qe Peshkop Noli dhe Faik Konitza vrapuan, nga ana e tyre, te pajtohen ne mes te tyre tue u-bash- kuar me Zogun, vetem e vetem per te prere yryshin e SHQIPERIS SE LIRE.
Se ne baza te <;uditeshme u-formua ajo ortakeria Noli-Konitza provohet per bukuri nga paragrafi i postern, i nxjerre nga nje letre q’ i shkrojti Faik Konitza nje mikut te tij ne Londre. Ky paragraf u-botua bashke me nje interviste dhe fotografi te Faikut, ne te perjaveshmen “Time” te New York’ut me date 18 Maj, 1942. (Fjalet ne parentheze jane shpiegime t* au- torit te keti libri):
Ju c dini mendimin V im rreth pompozitetit te paqendruar te Zogut dhe t’ epshimit te tij ndaj tra- dheeis. Zogu m’ esht dukur si nje trazyre kurioze e dy karakteresh Shakesperiane: Dogberry (pa- la^o) dhe Jago (tradhesor). Por Peshkop Noli te
69
PLANI I TRET6 I COPTIMIT TG SHQIPGRIS
l
cilin e vizitova tash se fundi ne Boston, mundi te m’ a heqe dyshimin. Noli beson se Zogu munt te kete mam· mjaft mesimc ne shkollen e fatkeqesis dhe, po te jete se ka perkrahjen e qeveris inglize, munt te loze prape nje roll te rendesishem si simbol i independences se Shqiperis. Shume anetare te VATR6S besojen se nje grup i formuar nga Pesh- kop Noli, Zogu dhe une do te munde te terheqe pel- qimin e popullit.
Se c’ ngjau masandaj, ate e dine gjith Shqiptaret e Amerikes. Me gjith ate, SHQIPGRIA E LIRG vashdoi te jete e vetema organizate qe gezonte besi- min dhe perkrahjen e qeveris amerikane gjate kohes se vashdimit te luftes. Me anen e saj, Departments te Shtetit iu mbush mendja qe te beje deklaraten e 10 Dhjetorit 1942 me termat e te ciles iu be e njohur gjith botes se Shtetet e Bashkuar e njihnin perseri Shqiperin si Shtet independent. Ajo deklarate u-be shkak qe qeverit e Moskes dhe Londres te dalin e te bejen deklarata analoge. Po ashtu, Department! i Shtetit leshoi edhe deklaraten e dyte te 27 Nentorit 1944, ne te cilen lihej te nenkuptohet se Shqiperia ishte po-thua pjesetare e Kombeve te Bashkuar. Per- se-treti, me anen e asaj u-derguan fshehtazi ne Shqi- peri nje tog agjente Shqiptare dhe Shqiptaro-Ameri- kane per te hyre ne kontakt dhe per te ndihmuar ςetat shqiptare q’ u kishin hapur lufte Italianeve dhe me von Gjermaneve.
GJITH ΚΘΤΟ jane te ditura e te njohura pergjithe- sisht. Ajo qe nuk dihet esht se kur dhe per q9 aresye ardhi prishja dhe largimi i im nga SHQIPGRI E LIRG.
i
t:
70
METAMORFOZA E SHQIPeRIS St: LIRf
Ne forme te permbledhur, konflikti i im me shoket e SHQIPERIS SE LIRE vertitet rreth ^eshtjes nese qeveria e Enver Hoxhes kishte mundesi te njihej nga ana e Shteteve te Bashkuar, ne formen qe kishte ma- rre ne Kongresin e Permetit. Ne kete pike, kendonje- sit duhet te sjellin prape ne mendje deklaraten e zyr- tarit amerikan ne mbledhjen e 23 Qershorit 1944 ne Hotel Statler te Boston’it: “Nuk do t’ a perkrahni qe- verin e Hoxhes sepse, simbas informatave t’ ona, ajo duket si nje qeveri pro-komuniste, nemos komuniste”. Asaj deklarate iu pergjegj Peshkop Noli me fjalet: “Pa. (/ ka, ata jane djemt t’ ane (they are our boys)”.
S’ duhet harruar, po ashtu, se ay bisedim mori vend ne kohen kur vashdonte lufta dhe qeveria ameri- kane gezonte te drejten te jepte urdhra t’ asaj natyre.
Pa i dhene asnje rendesi ati paralajmerimi, DIELLI passi e flaku Zogun, “pa te cilin nuk behej Shqiperia”, u-hoth n’ ekstremin tjeter me deklaraten se “guverna e Enver Hoxhes duhet perkrahur 100 per 100 pa re- zerve dhe pa kritika”. Me kete menyre, organi i Federates u-kethye perseri ne trashegimin autokratik te Faik Konitzes, me ndryshimin qe po te rronte n’ ate kohe Beii aristokrat do t’ i kapte per jake Nolin, Qeri- min dhe gjith eeten e tyre dhe do t’ i flakte jashte Federates, sepse askujt nuk munt t’ i besohet qe Faik Konitza do t’ i dilte perkrahes nje qeverie “te popullit”.
Sido qofte, qendrimi ekstremist i DIELLIT pati je- honen e tij ne keshillet e SHQIPERIS SE LIRE. Keshtu, ne nje mbledhje te perbashket te Komitetit dhe Ke- shillit t’ asaj organizate q’ u-mbajt ne Nentor 1944, shumica e pjesetareve u-deklarua ne favor te perkrah- jes se qeveris s’ Enver Hoxhes 100 per 100 pa rezerve
71
PLANI I TRET0 I COPTIMIT TE SHQIPERIS
dhe pa kritika. Aresyetimi per kete qendrim ishte se, mbassi VATPvA mori me pare ate qendrim, SHQIPE- RIA E LIRE do te binte poshte ne syt e qeveris se Ti- ranes dhe do te humbiste favorin e saj po te mos merrte nje qendrim si ate te Federates.
Keti aresyetimi, mjaft te cuditeshem, iu pergjegja me keto fjale:
“Per te lare suratin e saj te ndotur nga perkrahja q’ i kishte dhene Zogut gjer ne mbledhjen e 23 Qersho- rit ne Hotel Statler, VATRA, nje shoqeri autokratike dhe varangjeliste, e pa te nevojeshme qe te deklaroje 100 per 100 perkrahje per qeverin e Enver Hoxhes. Por, neve te SHQIPERIS SC LIRE qe kemi leftuar cdo diktature, nuk ka hije qe te themi ‘amen’ per cdo veprim te qeveris se re te Shqiperis ne qofte se ajo merr forme diktature, qofte edhe diktature popullore. Tue qene esencialisht demokratike, organizata jone duhet te ruaje te drejten e kritikes kundrejt cdo vep- rimi te qeveris s’ Enver Hoxhes. Sa per argumentin se VATRA do te fitoje favorin e qeveris se re shqiptare ne dem P organizates s’ one, une po ju them se ay argument esht i cale, mbassi une jam i bindur, nga ek- perieca ime e gjate ne fushen e politikes shqiptare, se po P a lavderojem qeverin per veprat e saj te mira dhe P a kritikojme per gabimet e saj, qeveria e re do te bindet per sinqeritetin P one dhe do P a shekoje me sy te shtrember VATREN per qendrimin e saj servil, qendrim te cilin Federata e ka mbajtur kundrejt gjith regjimeve te kohes se shkuar. Ve^ asaj, po te jete se ne te SHQIPERIS SE LIRE nuk do P i tregojme qeveris se qysh munt te fitoje njohjen e saj nga ana e Amerikes, ne baze te kontakteve direkte qe kemi me
72
METAMORFOZA E SHQIPeRIS S€ LIRE
Departmentin e Shtetit, qeveria e re e Shqiperis qe nuk ka kontakte me boten e jashtme, do te bjere ne gabim pas gabimi.”
Me gjith qe keto deklarata te mia nuk munguan te bejen neshtypjen e duhur ner pjestaret e mbledhjes se perbashket te Komitetit dhe Keshillit te SHQIPE- RIS SC LIRE, ^eshtja nuk ardhi ne votim, tue pritur shvillime me te rishta.
Por, nderkohe, kur une po mundohesha ne Washington te gjenj nje formulle per njohjen e qeveris se re te Shqiperis, vura re se korrespondencat e mia nga kryeqyteti i Shteteve te Bashkuar nuk botoheshin ne LIRIN ose botoheshin me ndryshime.
Kejo me shtrengoi te kethehem ne Boston ne mu- ajin e Shkurtit 1945 dhe te thres perseri nje mbledhje te perbashket te Komitetit dhe Keshillit t’ Organizates. Ν’ ate mbledhje, konflikti midis meje dhe shumices mori nje forme t’ ashper e te shemtuar. N’ ankimin t’ im per mosbotimin e korrespondencave te mia nga Washington’i, kundreshtaret u-pergjegjen tue m’ aku- zuar se une isha shkaketari per mosnjohjen e qeveris sc re te popullit, tue lene te nenkuptohet se une e kisha ne dore njohjen e saj nga ana e Shteteve te Bashkuar, porse e pengonja njohjen me ane te kritikave te mia, tue e cilesuar qeverin e re si Komuniste.
Pergjigjia ime ishte se nuk isha une ay q’ e cilesonja qeverin e re si komuniste, por ishte qeveria amerikane e cila, ne baza t’ informatave te saj, kishte arrijtur nc perfundimin se qeveria e formuar ne Permet ishte pro-sovietike dhe anti-amerikane. Prandaj, i thashe mbledhjes, esht nevoje e domosdoshme qe t’ ia bejem te njohur qeveris se re pikepamjen t’ one per t’ i ka-
73
PLANI I TPwETe I COPTIMIT Τβ SHQIPePwIS
Ilezuar se diet jane pengimet te njohjes se saj nga ana e Amerikes.
Mbi kete pike bisedimet u-bene mjaft te nxehte dhe, tue mos pare rruge tjeter, kerkova nga mbeldhja qe te threse Kuvendin e organizates.
Kuvendi u-mbloth me 20 te Majit 1945. Ne fjalimin V im me te cilin e <;ela mbledhjen, e paralajmerova Kuvendin se po te gjente nonje mungim ne perpjekjet e mia per njohjen e qeveris, une nuk do t’ isha me kandidat per asnje ofiq V organizates. Po ashtu, e paralajmerova se po te vendoste qe gazeta e organizates nuk do te kishte te drejte te kritikoje veprimet e qeveris se re, tue e edukur ne kete menyre lirin e shty- pit, une do t’ a quanja veten jashte organizates.
Nga votimet e para q’ u-bene mbi eeshtje te ndrysh- me u-duk sheshazi se kundreshtaret e kishin formuar shumicen para se te mblidhej Kuvendi. Me gjith ate qendrova ne mbledhjen gjer ne kohen e zgjedhjeve, kur dolla jashte per te mos u-kethyer me. Per kete, jam kritikuar ashperisht nga nje pjese e anetareve t* organizates si edhe nga nje tog miq amerikane, zyr- tare ose jo, te cilet jane te mendjes se duhet te lefto- nja gjer ne fund, edhe gjer ne piken sa t’ a pen-anja dhe t’ a paralizonja kuvendin. Pergjigjia ime kundrejt kety- re ka qene: si demokrat duhet t* i bindesha shumices, dhe porsa pashe se shumica ishte kunder meje, nuk me mbetej ve^*se te qendronja ne parimet e mia demokra- tike. Me ate menyre, desha te jap nje shembell de- mokratismi te vertete tue u lene fushe te lire kundre- shtareve qe te shiguronin njohjen e qeveris se Tiranes me mietet dhe zotesin e tyre.
Pas largimit t’ im nga mbledhja, Kuvendi permbysi
74
METAMORFOZA E SHQIPPRIS SP LIRP
dhe hodhi poshte vendimet themelore te Kongresit te 28-29 Dhjetorit 1941. Midis ketyre ishte edhe pika kryesore q’ organizata do te bashkepunonte me qeverin e Amerikes per te miren e Shqiperis. Ne vend t’ ati parimi, Kuvendi vendosi, ndonse indirekterisht, se SHQIPPRIA E LIRP do te ndiqte pasketaj politiken e Rusis Sovietike t’ interpretuar nga qeveria e Enver Hoxhes te cilen Kuvendi e deklaroi te palajthiteshme dhe te pakritikueshme ne gjith veprimet e saj.
Kejo iste nje metamorfoze e plotte, nje ndryshim i krejte nga forma demokratike ne formen autokratike, si ajo e VATRCS. Se qf miresi i pruri kejo metamorfoze SHQIPPRIS SP LIRP, qeveris s’ Enver Hoxhes dhe cjeshtjes shqiptare pergjitherisht, ate e dine nje- tash gjith Shqiptaret e Amerikes. Fakti esht qe nje pjese e madhe e anetareve u-larguan pak me von nga organizata.
Sa per akuzen qe m’ ishte here se une e pengonja njohjen e qeveris se re nga ana e Shteteve te Bashkuar, po paraqit nje te vetem prove te kunderte:
Ne Shtator t’ ati viti (1945) d. m. th. pese muaj pas largimit t’ im nga SHQIPPRIA E LIRP, rastisa te ndodhem ne nje mbledhje ne zyren e Seksionit te Ball- kanit te Deparmentit te Shtetit, ne te cilen merrte pjese dhe Mr. Joseph E. Jacobs, kryetar i delegacionit zyrtar te qeveris amerikane ne Shqiperi.
Qeshtja e bisedimit ishte ne duhej njohur ose jo qeveria e Enver Hoxhes.
Mr. Jacobs dhe une ishim ne favor te njohjes, dhe kur nje zyrtar i Departmentit tha: “Si munt t’ a njo- him ate qeveri kurse esht komuniste?” (N* ate kohe qeveria e Hoxhes nuk ishte deklaruar edhe si komu-
75
PLANI I ΤΗΕΤβ I COPTIMIT TE SHQIPeRIS
niste, tue vashduar t’ a mbaje veten si qeveri “demo- kratike”).
“Le t’ a pranojme,” nderhyra une, “se a jo qeveri esht komuniste. A nuk i kini njohur qeverit e tjera komu- niste te Jugoslavis, Bullgaris, Rumanis dhe Pollonis? A esht e drejte qe t’ i mohoni Shqiperis njohjen sepse ajo esht me e vogel dhe me e pafuqishme se fqinjet’ e saj ?
Mr. Jacobs e perkrahu me force argumentin t’ im. Permbi ate, u-vendos qe misioni diplomatik i kryesuar prej tij te kethehej ne Shqiperi per te hyre ne marre- veshje me guvemen e Enver Hoxhes mbi konditat e njohjes.
Me largimin e tij nga Shqiperia me 1946, kur u-zbu- lua gjoja komplloti i pregatitur prej Profesorit Harry T. Fultz per te irezuar qeverin e Hoxhes, kejo qeveri humbi perkrahesin e saj me te sinqerte, per aresyen e vetem se ashtu i leverdiste Mareshalit Tito.
KAPTIN6 IX
Bashkefjalimet me Delegatet e Tiranes
NC SHTATOR 1946 arrijti ne New York i pari delegation i qeveris se Tiranes prane Kombeve te Bash- kuar. Delegacioni kryesohej prej Kolonel Tuk Jakoves, nje ish-strukthar nga Shkodra. Se qysh nje marangoz pa mesime dhe pa eksperience ne degen e diplomatis, si edhe pa dijeni te nonje gjuhe nderkombetare munt te dergohet perjashta dhe, sidomos, ne nje mbledhje te perbere nga njerezit me te shkelqyer ne fushen e dituris botnore, kejo esht nje faze e posa^me e “Push*
76
BASHKEFJALIMET ME DELEGAT0T E TIRANFS
tetit te Popullit”. Natyrisht, edhe kejo ka shpiegimin e saj, dhe shpiegimi esht se regjimi i Enver Hoxhes ka besim vetem ne njerzit e qarkut te tij te ngushte dhe qendron larg nga <;do perdorim i intelektualeve te vendit te cilet i ka flakur ne burgje dhe budrume ose i ka perjashtuar thjesht nga edo sherbim te Shtetit. Per te vertet,.nje nga dogmat e Komunismit esht eduk- ja e krejte e intelektualleve te kohes se shkuar, mbassi ata konsiderohen si “fara e keqe” e mbjelle nga regji- met nacionaliste dhe kapitaliste. Ne vend te tyre, edo regjim komunist po mundohet te krioje nje klase te re intelektuale t* ushqyer menderisht vetem me doktri- nat e Karl Marx’it, t’ interpretuara prej Lenin’it dhe Stalin’it.
Me Tuk Jakoven pata nje bisedim te gjate ne Hotel New Yorker. Kur, ne fjalim e siper, u-prek eeshtja e marredhenieve te qeveris s’ Enver Hoxhes me Mare- shalin Tito te Jugoslavis, i thashe bashkefolesit t’ im se isha ne frike se qeveria e Tiranes po binte thelle e me thelle nen influencen, nemos nen kontrollin, e Bel- gradit.
“Shpesh kini me mbarue,” i thashe Kolonelit, <4tue e zbritun Shqipnin ne shkallen e nje krahine te Jugoslavis; ose, perndryshe, kini me u-prish krejt me Titon.M
“Marrezi!” u-pergjegj me nje fare rreptesie orato- rike. “Te dy qeverit t’ ona jane tue punue mbi bazen e barasis. Na kena qendrue me Titon dhe ay me na deri sa te rgalizohet programi i yne i perbashket.”
Nuk e pyeta Kolonelin se cili ishte programi i perbashket i te dy qeverive, se tani ishte nje gje e njohur prej kohe. Posaeerisht, n’ ate periudhe, Tirana dhe
77
PLANI I TRETG I COPTIMIT T€ SHQIPeRIS
Belgradi ishin lidhur fort ngushte, si edhe me Sof jenK ne luften—njetash te deshtuar—q’ i kishin hapur- Greqis ne Maqedhoni me <;etat partizane.
“Ashtu ju duket juve ne kete kohe,” shtova une, “por jam krejt i bindur se ajo q’ i ndodhi Zogut, ka per te ndodhe edhe per ju. Si ju, edhe ay filloi te luaje loja me Jugoslavin me 1924 per me u-hudh ne krahet e Italis Fasciste me 1926/’
I kallzova ahere Tukut se ne pjekjen t’ ime te pare me Ahmet Zogun ne Korrik 1925—pas kethimit t’ im ne Shqiperi nga Amerika—i thashe keti se marreveshja e ngushte e tij me Belgradin e kishte here Shqiperin gadi si nje province te Jugoslavs, tue u-shtuar kerki- met e qeveris se Belgradit dita me diten.
‘Ajo s’ esht e vertete/ protestoi Ahmet Beu, ‘marreveshja ime me Belgradin mbeshtetet ne baza bashke- punimi te sinqerte. . . /
‘Se sa te shendosha jane ato baza ajo do te provohet shpejt’, i thashe Zogut, i cili e ndroi me-nje-here themen e bisedimit.
“Ajo q’ i ndodhi Zogut, nuk mundet me ndodhe tek na,” me deklaroi Tuk Jakova me nje te qeshur sardo- nike. “Zogu ishte Fascist dhe tradhetor qe kujdesohej vetem per interesat e veta, kurse na dhe qeveria e sho- kut Tito, jemi tue veprue se-bashku per interesat ma te mira te popujve t’ ane. Nje cartje, pra, si ajo qe pareshekoni ju esht e pamundeshme, krejt e pamund- eshme.”
Si^* dihet, ajo q’ i dukej Tuk Jakoves si krejt e pamundeshme ne Shtator 1946 u-be fakt tamam ne dy vjet—aq kohe saq i kishte marre edhe Zogut per t* u-prishur me Jugoslavin. Ne fund te Qershorit 1948
78
BASHKCFJALIMET ME DELEGATCT E TIRANFS
Kominformi (Communist Infonnation) qe zu vendin e Kominternit te shperndare, e fshiu Titon dhe partin komuniste te Jugoslavis nga lista e pjesetareve te tij. Pa humbur fare kohe, dhe ndofta pa u-menduar mire, qeveria e Tiranes preu ς-do marredhenie me “shokun” Tito, te cilin e akuzoi se ishte tue munduar t* a bente Shqiperin nje krahine te Jugoslavis.
BISEDIMI me Tukun kaloi nga ajo pike ne eeshtjen me te rendesishme dhe me te nguteshme te njohjes se qeveris se Tiranes nga ana e Amerikes, dhe te pranimit te Shqiperis ne Kombet e Bashkuar.
Ne forme te prere, i thashe Kolonelit se edo per- pjekje per realizimin e atyre dy deshirave te pergji- theshme ishte krejt e kotte dhe pa asnje dobi sa kohe qe qeveria e Tiranes nguite kembe ne vendimin e saj te mos-pranimit te traktateve te vjetra me Ameriken.
“Por ato traktate i kane lidhun regjimet e kaluem,” u-hoth Koloneli, “perse t* i pranojme na tani?”
“Se ashtu e lypin rregullat e te Drejtes Nderkombe- tare, simbas te cilave nje qeveri s’ munt te hedhe poshte nje traktat pa pelqimin e anes tjeter. A e dini se shoku juaj Tito i ka pranuar gjith traktatet e kohes se shkuar?”
“Gjith te tjeret me sa jam fjalosun,” komentoi Tuku, pa u-pergjegjur ne pyetjen t’ ime te fundit, “me kane thane se na kemi te drejte dhe jo qeveria amerikane.”
“Nuk e di se eilet jane ata te tjeret,” i thashe, “por, shigurisht, nuk munt te jene njers te stervitur ne Li- gjin e Kombeve dhe ne rregullat diplomatike. Po te them, Kolonel,” shtova une, “se kete <;eshtje e kam bi- seduar here pas here me miqt t* ane amerikane, zyr-
79
PLANI I TRET0 I COPTIMIT T€ SHQIPeRIS
tare ose jo. Dhe passi e rrahem edo pike nga te gjith anet, um* arrijta ne nje perfundim te cilin ia bera te njohur Gjeneral Enver Hoxhes me radiogram. Per- fundimi esht kv: qe qeveria juaj te deklaroje se i pra- non traktatet ne parim, por rezervon te drejten qe te kerkoje ndryshimin ose zevendesimin e tyre me trak- tate te rinj. Jam ne pozite, pra, qe te te them konfi- dencialisht, se kejo esht formulla e fundit qe munt te pranoje qeveria amerikane, si kondite te njohjes se qeveris s’ uaj. Nga ana tjeter, pranimi i traktateve ne formen e sipemie esht edhe kondite per pranimin e Shqiperis ne Kombet e Bashkuar, ne Karten (Charter) e te cileve thuhet ^iltazi se do te pranohen si pjestare t’ asaj organizate ata kombe qe respektojen detyrimet e tyre nderkombetare. Kallzo-ja keto sende Enverit kur te kethehesh ne Tirane, dhe mos e lini veten qe te genjeji nga te tjeret qe ju paskan keshilluar se e kini mire punen.”
Tuk Jakova, te cilin nuk e pashe me, qendroi ne mendim disa minuta dhe me ne fund vendosi te mos e <;ele gojen.
PAS TUKUT ardhe edhe nj e sere delegatesh te tjere, dhe ne ςάο rast qe pata te takohem me ’ta ua tinge- llova ne vesh ato argumenta si edhe te tjera q’ i per- kisnin politikes se jashtme te Shqiperis, ndonse isha bindur ne kete mes se edo bisedim ishte i kotte, mbassi dukej sheshazi se qeveria e Tiranes kishte vendosur te mos luaje nga pozita e saj ekstremiste, te pelqyer “100 per 100“ nga VATRA dhe SHQIPCRIA E LIR€.
Por bash kef jalimet e mij me te nxehte u-bene me delegacionin e kryesuar prej Mihal Priftit, Ndihmes
80
BASHKeFJALIMET ME DELEGATCT E TIRANCS
Minister i Puneve te Jashtme dhe, nga gjith shenjat, njeriu me i besuar i Enver Hoxhes per politiken e jashtme.
Me ate Lap te zgjuar for fanatik ne besimet e tij ko- muniste, u-takova ne Hotelin Governor Clinton (Vje- shte 1950), heren e pare ne prezencen e te dy shokeve te tij, Behar Shtylla dhe Wilson Progri, dhe heren e dyte vetem ne te dy.
Ne takimin e pare i shkuam nen veshtrim gjith fazat dhe incidentet e ngjare rreth marredhenieve ose me mire mosmarreveshjeve midis qeveris se Tiranes dhe asaj te Washington’it.
‘‘Si e kini hallin,” i pyeta, “qe po leftoni aq terbimisht Ameriken?”
“Se Amerika na hapi luften me pare,” u-pergjegj nje prej tyre, “tue mos njohur qeverin t’ one dhe tue mos na pranuar ne Kombet e Bashkuar. . .M
“Si edhe kur ju paska hapur Amerika lufte?M pyeta me habitje.
“Pse, nuk ke degjuar, Zotrote, per kompllotin qe kishte gatitur Profesori Harry T. Fultz per te per- mbysur qeverin e popullit?”
I shekova te tre ne sy para se te them ;
“Shekoni ketu. Fultz’in une e kam njohur qe me 1925 dhe e di q’ ay esht krejt i pazoti per kompllote. £do njeri tjeter mundet, por Fultz* i kurre. Por juve u jepte dore qe te zbulonit nje kompllot te tille qe t* a beni popullin t’ urreje Ameriken.“
“A duani te thoni me kete se nuk njihni vendimin e ‘Gjykates se Popullit’ q’ e gjeti Fultz’in fajtor?” u-hoth nje tjeter.
“Ato qe ju i quani ‘Gjykata te Popullit’ nuk jane
81
PLANI I TRETe I COPTIMIT T€ SHQIPGRIS
verse nje forme tjeter e Gjyqit per Faje Politike te re- gjimit te Zogut. Pjesetaret e ketyre gjykatave jane njers qe nuk kane as iden me te muget se <;’ esht ligji dhe drejtesia, dhe vendimet e tyre i formullon qeveria para se te hapet gjvqi. Veran, gjykatat t’ uaja nuk jane ve*;se kopje te gjykatave te <;do Shteti Komunist.,,
I shekova edhe nje here ne sy qe te tre, tue pritur nonje pergjigjie ose koment.
“Po mire/’ u-hoth me ne fund nje prej tyre, “per </ aresye nuk na njeh Amerika dhe perse pengon hyr- jen t’ one ne UN’in?”
Vije pas vije ua shpiegova edhe ketyre situaten ashtu sir ia kisha pershkruar Tuk Jakoves katre vjet me pare dhe delegateve te tjere, per te mbaruar me keto fjale:
“Gabimi juaj esht qe vini ideollogjin t’ uaj perpara interesave me jetike te Shqiperis. Sa kohe q’ ishit te lidhur me Tito’n, ndiqnit politiken e tij aq verberisht sa qe nuk kuptuat kallepet ne te diet ju futi ay, jo per hir t’ ideologjis, por per interesat thjesht nadonale te Jugoslavis. Ay ju beri qe te prishi krejt me Ameri- ken dhe Anglin, ay ju futi n’ aventuren dizastrose te Kanalit te Korfuzit, ay ju beri qe te mbeti krejt t’ izo- luar nga bota e jashtme. Dhe passi u-prishte me ’te, perseri per aresye ideologjike, hyte ne nje kallep me te math. . . .Por, ajo qe me (;udit me teper esht qe si nuk qendruat nje here te mendoji se Amerika, te dlen ju mundoji t’ a peremoni, esht njera nga te dy Fuqit me t’ medha te botes, dhe se pa voten e saj nuk munt te dilni te fituar n’ asgje, krejt n’ asgje. Per shem- bell, si prisni qe te zgjidhet reshtja e kufireve te juges
82
BASHKeFJALIMET ME DELEGAT6T E TIRANCS
pa voten e favoreshme t’ Amerikes? Me thuani pak, ju lutem, si do t’ ia dilni ne krye kesaj pune?”
Kete here u-hoth vete Mihal Prifti per te deklaruar: “Ne jemi kur-do-here gati dhe ne pozite qc te mbrojcm independencen dhe teresin tokesore te Shqiperis.”
“Me ane t’ anneve? e pyeta.
“Me ane t’ armeve ose me edo miet tjeter,” u-per- gjegj ndihmesi i Enver Hoxhes.
“Dua t’ ju besonj,” thashe une, “por nuk me jepet, mbassi Rusia esht nje mije mila larg nga Shqiperia e rrethuar prej amiiqsh nga edo ane dhe kend te saj.”
“Mirpo,” u-hoth nje nga te tjeret, ‘V munt te pre- sim nga Amerika kur ajo ia ka njohur Greqis Koreen dhe Gjirokastren?”
“Kush ia ka njohur Greqis, qeveria amerikane apo Senati i Amerikes?” pyeta une.
“A nuk esht nje faresoji?”
“Aspak. Ne systemin politik t’ Amerikes, Senati esht nje trup krejt i veeante dhe i ndare.” Dhe ne kete pike u shpiegova delegateve se n’ Amerike qeveria perbehet nga tre departmentte te veeante: ekse- kutiv, legjislativ dhe gjyqesor. Mbarova tue u dhene infonnata dhe ekoqitje te plota mbi rezoluten e Se- natorit Pepper, ashtu sie shpiegohet ne kaptinen e posa<;me qe pason.
NG TAKIMIN E DYTP me Mihal Priftin m’ u-dha rast te flas me haptazi mbi disa pika qe nuk u-preken ne bashkefjalimin e pare.
Pika kryesore ishte, natyrisht, se si do t* i veje filli Shqiperis se rrethuar an’ e mb’ ane nga shtete anti- sovietike. Ndihmesit t’ Enver Hoxhes per punet e
83
PLANI I TRETf I COPTIMIT TC SHQIP€RIS
jashtme i (;faqa lakuriq mendimin t’ im. I thashe se nje qeveri si ajo q’ esht sot ne fuqi ne Tirane, esht fatalisht e ekspozuar ne kompllote te jashtem, veca- nerisht sepse nuk esht e njohur nga disa nga fuqit me te medha te botes. Shtova se, ne menyren me te cilen esht tue vepruar, ajo qeveri po e ndjell vete rrezikun e rrezimit te saj.
lloi veprimi rekomandoni ju?” pyeti bashkefo- lesi i im.
“Nuk e di,” i thashe “n’ esht teper von njemendi, por une mendoj se qeveria juaj duhet te gjeje medo- emos nje menyre afrimi me Fupit e Perendimit dhe, sidomos, me Ameriken.”
“Mendimi juaj me oudit fort,” tha Nenministri i Puneve te Jashtme, “sepse ju jini i vetemi qe po na cfaqni nje mendim te tille. Por, sido qofte, une po ju them se qeveria jone ka politiken e saj te caktuar dhe nuk do te largohet nga ajo per asnje aresye ose per shkak te nonje influence te jashtme. Ne jemi kunder Fascisteve dhe imperialisteve qe po pregatitin nje lufte te trete botnore. . .”
Pas kesaj deklarate <;do bisedim tjeter ishte i kotte.
Si nje pas-shenim, me duhet te shtonj se keto bashke- fjalime me delegatet ndofta do te pergenjeshtrohen nga ana e tyre. Ajo esht e drejta e tyre. Por detyra historike me beri qe V i raportonj ne keto faqe, jo tekstualisht, mbassi nuk kishte menyre qe te mbahej nje rekord, por ne permbajtjen e tyre te pergjitheshme*
——–o——–
84
REZOLUTA E SENATORIT PEPPER
ΚΑΡΤΙΝβ X
Rezoluta e Senatorit Pepper
NJC nga eeshtjet me kontroversiale q’ eslit lcnc ne deren e Shqipateve V Amerikes esht rezoluta rreth Shqiperis se Juges e proponuar prej Senatorit Claude Pepper dhe e pranuar pa kundreahtime nga Senati i Shteteve te Bashkuar ne Qershor 1046. Pyetja esht nese Shqiptaret e Amerikes e kishin ne dore te ndalo- nin ate votim aq te demshem per Shqiperin.
Faktet jane keto: Me 19 te Shkurtit 1946—dhjete muaj pas largimit V im nga SHQIPCRIA E LIRF— u-ndodha ne New York, ku u-ftova te marre pjese ne nje festim ‘te Kishes se Shen Kollit. Ne defrim e siper dikush pruri nje gazete te mbremjes ne te cilen botohej lajmi se Senatori Claude Pepper i Shtetit Florida kish- te paraqitur nje rezolute me anen e te ciles kerkohej pelqimi i Senatit Amerikan per aneksimin e Koives dhe Gjirokastres (Epir i Veriut) nga ana e Greqis.
Ne mes te festimit i mblodha ish-bashkepunetoret e mij ne SHQIPCRIN E LIRC si edhe disa nga ane- taret e VATRCS qe ndodheshin atje dhe i keshillova me ngutesi qe te benin tri gjera:
1) T’ organizonin nje meeting te perbashket—Vat- rane dhe ‘Liriane’—per te protestuar prane Senatit Amerigan kunder votimit te rezolutes;
2) Te formonin nje delegacion, perseri te perbashket, i cili te vinte ne Washington per t’ u-paraqitur perpara Komisionit te Puneve te Jashtme te Senatit ku kishte mbetur rezoluta n’ ate kohe;
3) Te pregatitnin nje memorande te shkurter por
85
PLANI I TRETP I COPTIMIT TP SHQIPPRIS
te ngjeshur me data, fakte dhe numura mbi gjendjen demografike te krahinave te Korees dhe Gjirokastres.
Mbledhja e pare e perbashket u-mbajt ne fakt te nesermen ne sallen e Kishes se Shen Kollit dhe, per te kryer te tri keshillat e mia, u-hap nje fushate per fondet qe do te lipseshin. Keshtu, u-duk sikur puna hyri n’ udhe te mire, tue u-afruar anetaret e te dy organizatave q’ ishin ne lufte t’ eger midis tyre.
Mirpo, prishja ardhi po-thua se qe ne fillim, per nje gabim qe thuhej se ishte be re ne raportin e mbledhjes. Ne raportin thuhej se fondi do t’ i dorezohej Imzot Nolit qe t’ a perdorte per shpetimin e Toskeris. Por, ata te SHQIPPRIS SP LIRP insistonin se raporteri i mbledhjes nuk kishte degjuar mire: ne vend qe te shkruaje se fondi do t* i dorezohej nje Komisioni te perbashket te kryesuar prej Imzot Nolit, permendi Peshkopin si depozitar te fondit. Kejo shkaktoi nje peivarje me te madhe nga ajo q’ eksistonte n’ ate kohe midis dy organizatave, mbassi ata te SHQIPPRIS SP LIRP, qe thoshin se kishin dhene pjesen me te madhe te fondit, nuk pranonin n’ asnje menyre qe te hollat t’ i binin ne dore Peshkopit.
Ndaj fundit, fondi i tere iu dorezua Imzot Nolit i cili u-porosit te vinte ne Washington per t’ u-takuar me Senatorin Pepper si edhe me do pjesetare te tjere te Kongresit. Senatori Pepper e priti Peshkopin, por e mbajti me kembe dhe e degjoi vetem per disa minuta. I hidheruar nga ajo pritje jo fisnike, Noli e la Wash- ington’in pa u-takuar me njeri tjeter.
TANI vijen dy pyetje: 1) G” e beri Senatorin Pepper qe te nxjerre perpara Senatit nje rezolute te tiller
86
i;
REZOLUTA E SENATORIT PEPPER
kurse gjith bota amerikane e dinte q’ ay ishte nje liberal i vertete, perkrahes i politikes s’ afrimit t’ Ame- rikes me Rusin Sovietike dhe i bashkuar ne mendime, nemos ne veprime, me ish-Nenepresidentin e Shteteve te Bashkuar, Henry A. Wallace? Fakti esht se, per shkak t’ atyre mendimeve, Claude Pepper humbi ne votimet e vitit 1948;
2) e beri Senatorin Pepper i cili esht, prej natyres se vete, bujar dhe demokrat qe t’ a prese aq keq Imzot Nolin?
Pergjigjia ne pyetjen e pare esht kejo. Ne Shtetin Florida jetojen me mijra Greke qe merren me pesh- kimin e rrezikshem te sfengjerit. Po ashtu gjenden n’ ate Shtet disa nga deget me te forta te shoqeris greke te perhapur AHEPA. Me anen e kryetareve te ketyre degeve, shoqeria Epirotike mundi V i mbushe mendjen Senatorit, si«; do te shihet me tutje, se per te miren e paqes ne Ballkan “Epiri i Veriut” duhej t’i kethehej Greqis!
Pergjigjia ne pyetjen e dyte esht se agjentet e Ahepa’s dhe te Shoqeris Epirotike e kishin paralajmeruar Senatorin, sie u-kuptua me von, se Imzot Noli ishte pro- Komunist, nemos Komunist, dhe se nuk esht as Shqip- tar, mbassi leu ne Thrake. Mjafton te shtohet ne kete pike se, per aresyet e siperme, vajtja e Peshkopit ne Washington nuk munt te sillte asnje perfundim te mire.
TAKIMIN e Imzot Nolit me Claude Pepper e mesova disa dit me von dhe me-nje-here u-drejtova tek zyr- taret e Departmentit te Shtetit te cileve u thashe se kejo pune e rezolutes esht tue marre nje forme te
87
PLANI I TRETC I COPTIMIT T€ SHQIPGRIS
shemtuar dhe, prandaj, duhej ndaluar me nje menyre ose me nje tjeter. Nje prej tyre me tha fjalet e posht- me te cilat ia perserita Ndihmesit Minister te Jashtme, Mihal Priftit, ne takimin t’ im me ’te ne Hotel Governor Clinton, Nentor 1950.
“Te tjeret mundet te mos e dine, por juve duhet te dini, shigurisht, se Departmenti i Shtetit nuk munt t’ i jape urdhra Senatit i cili, perkundrazi, gezon te drejte konstitucionale te shqyrtoje, te kritikoje, dhe te pengoje veprimet e Departmentit. Ne fakt, sikur te nderhyjem ne ne veprimet e Senatit, sidomos ne kete eeshtje te Shqiperis, puna munt te marre nje lTUge me te keqe se sa per me mire.”
“Ate e di,” i thashe, “por mua me duket se Departmenti e ka ne dore t’ i thote Senatit, se-paku, se kejo nuk esht koha per te biseduar nje rezolute te tille, dhe sidomos pa na dhene ne Shqiptareve te drejten qe te cfaqim pikepamjen t’ one.1′
“Per ate munt te kini te drejte/’ tha zyrtari. “Por, pa ndal-u pak: perse te mos vini ju vete te Senatori Pepper per t’ i paraqitur situaten e vertete te Shqiperis se Juges?”
“Qe te me mbaje edhe mua me kembe dhe te mos me lere te mbaronj o’ kam per t’ i thene?” e pyeta.
Zyrtari me tha tue qeshur: “Ajo munt t’ i ngjante vetem Peshkop Nolit. Por, edhe sikur te ngjase edhe per ju, nje njeri qe lefton per te drejtat e vendit te tij duhet te jete i gatitur per c;do situate.”
Ne masdreken e dites se neserme u-prita ne sallen e takimeve te Senatit prej Senatorit Peper i cili me dha me teper se nje gjysme ore per t’ i shpieguar pikepamjen demografike te Toskeris.
*·· – ‘‘ • – J iS f t T ‘r ___ ; .
88
REZOLUTA E SENATORIT PEPPER
“Senator,” i thashe, “ne Korrik 1944, kur isha krye- etar i SHQIPGRIS St1 LIRC, Departmenti i Shtetit me kerkoi nje memorande mbi eeshtjen e kufireve te Shqiperis, veeanerisht persa u perkiste kufireve te Juges. Memoranden ia dorezova Departmentit brenda javes. Ν’ ate tregova se Shqiperia u-nda per gjysme kur iu caktuan kufiret me 1913. Pjesa me e madhe e saj, me nje popullsi prej afro nje miliuni frymesh mbeti ne Jugoslavi, dhe nja 100,000 Shqiptare te tjere ne Greqi.
“Pervee keti minoriteti qe na grabiti, Greqia kerkon tani—ashtu si propononi ju—Koiven e Gjirokastren, popullsia e te cilave perbehet, simbas statistikave, prej nja 250,000 fryme, ne numura te rrumbullakta. Nga keto 140,000 jane Myslimane te cilet nuk munt te pan- dehet se duan Greqin, n’ asnje menyre, 80,000 jane Orthodhokse—nje nga te cilet jam une—dhe 30,000 jane Greke, te njohur si te tille nga ana e Shqiperis dhe te regjistruar si te tille prane Lidhjes se Kombeve. Nga te 80,000 Orthdhokse munt te gjenden disa—tho- sha ne memoranden—qe te duan Greqin, por,’ sie shihet nga keto figura, shumica e madhe e populsis se Korees dhe Gjirokastres jo vetem q’ esht shqiptare por edhe nuk pranon kurrsesi qe te shkeputet nga Shqiperia . . .
MPas nje jave, Senator, kryetari i zyres se Ballkanit ne Departmentin e Shtetit me ftoi t’ a vizitonj per te me thene se ekspertetet e Departmentit e pelqyen teresisht memoranden V ime. Ay dokument, Senator, gjendet n’ arkivat e Departmentit dhe, po te deshironi, munt t* a shqyrtoni dhe t’ analizoni nga ana juaj.”
Senatori Pepper qendroi ne mendim per disa minuta.
“Per nder” (honestly), me tha me ne fund, “Nuk e
89
PLANI I TRETC I COPTIMIT TG SHQIPCRIS
dinja gjer tani se si qendronte puna. Kur ia paraqita Senatit rezoluten t’ ime, mua me dukej—nga sa me kishin thene—se isha tue i bere nje sherbim shigu- rimit te paqes ne Ballkan.”
“Mirpo,” i thashe une, “si do t’ i behet punes tani. A do te vashdoni n’ insistencen t* uaj qe rezoluta te pranohet prej Senatit?”
“Pen nder, po ju them perseri,” u-pergjegj Senatori liberal me sinqeritet, “nuk di me se ς’ te them.”
“A ka menyre,” e pyeta, “qe t’ a hiqni rezoluten?” Passi u-mendua pak, Claude Pepper tha, “Jo, ate s’ munt t’ benj.”
“Ajo munt te kuptohet lehte,” i thashe, “por, a do te na jepni rast dhe kohe, ne Shqiptareve, qe te dalim perpara Komisionit te Puneve te Jashtme te Senatit per te kundreshtuar rezoluten t’ uaj ?”
“Oh,” tha Senatori, “ajo esht e drejta juaj. Sa kohe duani? Nje muaj ? Dy muaj ?”
“Dy muaj besonj te jene mjaft,” i thashe. “Por, dua te shigurohem nga ju, Senator, se brenda ne keta dy muaj do t’ a lini rezoluten te flere ne Komisionin e Puneve te Jashtme te Senatit.”
“Per ate kini fjalen t’ ime.”
“Thank you, Senator, thank you,” i thashe tue zene dore.
QG NGA salla e Senatit vajta drejt ne Departmentin e Shtetit, ku u kallzova zyrtareve perfundimet e ta- kimit t’ im me Senatorin Pepper.
“Por edhe ne,” m’ informoi ay qe me kishte keshillu- ar te takohem me Senatorin, “nuk kemi qendruar me duar kryq. Me telefon i thame Senatorit Connally,
90
REZOLUTA E SENATORIT PEPPER
chairman i Komisionit te Puneve te Jashtme te Sena- tit, qe nuk esht aspak e drejte qe te dale rezoluta nga ay Komision para se te paraqiten Shqiptaret per te efaqur pikepamjen e tyre. Dhe Senatori Connally na dha fjalen se do te prese (;do delegacion shqiptar.
“Dhe tani,” shtoi zyrtari me nenqeshje, “shko i mblith Shqiptaret e tu, ne qofsh i zoti, dhe shpjeri per- para Senatorit Connally. Do te jetc shume me mire sikur te vije ne Washington nje delegacion i perbash- ket i SHQIPCRIS SC LIRC dhe VATRCS.”
Me gezim ne zemer te nesermen mora trenin per New York. Pa humbur kohe i mblodha bashkpuntoret e mij te vjetcr te SHQIPCRIS SC LIRC, midis te ci- leve ishin me emer Z. Z. James Viso, Asllan Dragoti dhe i ndyeri Shaqo Duka. Kctyre u kallzova drejtimin e ri qe mori eeshtja e rezolutes dhe iu luta qe te laj- meronin VATRCN me ane te miqve te tyre Vatrane qe te formohej sa me shpejt delegacioni qe do te vinte ne Washington. Njekohesisht, e lajmerova me letre te veeante edhe kryetarin e SHQIPCRIS SC LIRC, Dr. John T. Nasse, mbi nevojcn e nje veprimi sa me te shpejte.
Por shkoi nje muaj, shkuan dy muaj, dhe asnje delegacion nuk ardhi ne Washington nga organizatat e paralizuara, nemos te vdekura, nga polemikat dhe ngreniet ne mes te tyre. Ne Qershor, rezoluta dolli perpara Senatit dhe u-pranua pa kundreshtim.
Gabimi qe bera une ishte qe nuk dolla vete perpara Komisionit te Puneve te Jashtme te Senatit per te mbrojtur thezen e Shqiperis s’ one te Juges. Por ate gabim e bera nga frika se mos ata te VATRCS ose te SHQIPCRIS SC LIRC, ose te dyja se bashku, do te dil-
91
PLANI I TPvETe I COPTIMIT TP SHQIPPRIS
nin te m’ akuzojen se iu grabita te drejtat e tyre si organe perfaqesues te Shqiptareve V Amerikes.
Ndofta u-zgjata teper mbi kete eeshtje, por ishte nevoje e domosdoshme qe te dilnin gjith faktet ne drite, mbassi delegatet e qeveris se Tiranes si edhe nje pjese e madhe e Shqiptareve t’ Amerikes ia hedhin fajin e votimit te rezolutes qeveris amerikane. Por e verteta esht se Department i Shtetit ishte aq kunder votimit te rezolutes sa edhe gjith ne te tjeret, porse na lane krejt ne balte te dv organizatat t9 ona.
——–o——–
KAPTINe XI
Vashdimi i Regjimit Komunist
Ne NJe KORRESPONDENCe te derguar ne Prill 1951 nga Athina ne gazeten e shenuar te Paris’it “Le Monde,” shkrimtari frenk Marc Marceau bente disa verejtje mjaft te rendesishme mbi situaten nderkom- betare te Shqiperis.
Simbas mendimit te tij, e vetma gje q’ e mban ne fuqi regjimin e Enver Hoxhes esht mosmarreveshja e fqinjve te Shqiperis rreth qendrimit qe duhet te mbajen kundrejt keti Shtetit me te vogel ne mes te tyre. Sa kohe, thote M. Marceau, qe Jugoslavia mendohet te vere ne fuqi Titoistet e Shqiperis, q’ Italia kujton se munt te shtjere prape ate vend nen kontrollin e saj dhe Greqia vashdon te kerkoje krahinat e Kories dhe Gji- nokastres, Enver Hoxha esht i shigurt te qendroje ne fuqi per nje kohe te pacaktuar. Kejo mosmarreveshje midis fqinjve, shton shkrimtari frenk, ia ka prishur mendjen popullit shqiptar sa qe nuk sheh rruge tjeter
92
VASHDIMI I REGJIMIT KOMUNIST
veose t* i jape tere perkrahjen e tij regjimit V Enver Hoxhes i cili gjen rast, ne kete menyre, qe te gduke gjith kundreshtaret e tij.
Edhe me rishtazi, nje gazetar i njohur amerikan, Mr. Ferdinand Kuhn, i cili beri nje shetitje te gjate ne ve- rcn e shkuar (1951) gjate Perdes sc Hekurte, shkruante sa vashdon me poshte ne nje nga artikujt e tij:
Nje togu Grekesh u ha pellemba per te shtene ne dore ate pjese te Shqiperis q’ ata e quajen Epir te Veriut. Sikur regjimi komunist te permbysej neser ne Shqiperi, Greket e shohin si pune te lehte qe te marshojen e te grabitin tokat e lakmuara brenda ne 24 ore, sa do qe te mundohen V ua mbajen doren Ali- atet e Perendimit.
Nga ky shkak, Fuqit e Perendimit nuk kuxojen V organizojen nje kryengritje anti-komuniste per- brenda Shqiperis. Se po te jete qe Greket hyjen ne Shqiperi, ahere Jugoslavet dhe Bullgaret do te bejen kundremarshime dhe zjari i ka per te rrene gjith Ballkanit.
Mendimet e <4*faqur me siper nga keta korrespon- dente te huaj jane pjeserisht te bazuara ne logjiken e fakteve.
Nga ana tjetcr, nje shkrimtar i ri amerikan, Richard Mowrer—bir i mikut te modern te Shqiperis Edgar Ansell Mowrer—bente disa verejtje po-thua te kun- derta ne nje korrespondence qe dergonte nga Trieshti. Passi shpiegonte se Shqiperia mbahet me ushqimet qe lundrat shqiptare ngarkojen ne Triesht tue i shkem- byer me produkte shqiptare, Richard Mowrer shtonte se Aliatet qe kontrollojcn Trieshtin jane ne pozite t’ a fikin jeten e Shqiperis si nje drite kandili. Mjaftonf
93
PLANI I TRET6 I COPTIMIT T€ SHQIP€RIS
thote ay, qe te mos i lene lundrat shqiptare te sjellin ose te heqin mall nga Trieshti. Por, shton ay, Aliatet nuk kane ndermend qe te bpjen nje gje te tille sot ppr sot, se nuk u jep dorp tp kriojen nje situate te re ne Shqiperi ne mes tp konfliktit me te math qe kane me Rusin Sovietike. Me fjale te tjera, Aliatet—dhe me termen “abate” kuptohet Anglia dhe Amerika, te ve- temat fuqi qe mbajen forca ushteriake ne Triesht—nuk duan te hapin nje plage te re ne konfliktin e tyre me Sovietet.
NDCRKOHe, tue perfituar nga kejo situate, si du-
ket, Rusia po e forcon dita me diten poziten e qeveris
*
s’ Enver Hoxhes.
Simbas informatave te fundme dhe te konfirmuara, per te paren here ne historin e saj te re Shqiperia esht pajosur me nje flote prej njezet e ca luftaniesh, ne mes te cilave 10 destroyers,—te dhena prej Rusis nga pjesa e flotes italiane qe iu dorezua pas luftes—me 25 tanke dhe me nje skuadre aeroplanesh, te gjitha keto dhurata nga ana e Moskes. Tanket dhe aeropla- net jane arme te pa<;mueshme per te shtypur <;do le- vizje te brendeshme, kurse flota hyn ne pune per te mbrojtur anedetin ne menyre qe te ndalohet <;do ebar- kim armesh ose njerzish nga jashte.
Se sa i kane kushtuar popullit shqiptar keto arma- time te pazakonta, ajo nuk dihet me shiguri, mbassi disa thone qe jane dhurata te thjeshta nga an’ e Rusis, kurse te tjere insistojen se u-blene me mall te der- guar ne Rusi ose ne satelitet e saj.
Por sado te vlefshme qe munt te jene keto arme per te forcuar perkohesisht poziten e qeveris se Tiranes,
94
VASHDIMI I REGJIMIT KOMUNIST
fakti esht qe Shqiperia gjendet e izoluar nga Rusia, tue qene rrethuar nga fqinje qe jane armiq te Sovieteve.
Per t’ i derguar ndihma Shqiperis, Moska ka vetem dy rruge: me ane te detit, me vapore qe nisen nga Odesa q’ esht 1000 mila larg nga Vlora ose Durresi; me ane V aeroplaneve. Por aeroplanet duhet te fluturojen permbi toka greke ose jugoslave, dhe, ne rastin e du- hur, qeverit e Athines dhe Belgradit munt te ndalojen kalimin e tyre. Gjer sot aeroplanet ruse vene ne Shqi- peri tue fluturuar permbi token jugoslave. Por, ne marreveshje me qeverin e Belgradit, aeroplanet duhet te qendrojen me pare ne nje aerodrom te caktuar per kontroll nga ana e autoriteteve jugoslave. Nga ana tjeter, ne rast ashperimi te konfliktit midis Lindjes dhe Perendimit, Aliatet jane ne pozite te ndalojen edo le- vizje vaporesh ruse, mbassi flotat e tyre, te bazuara ne Triesht dhe ne limanet e Italis, e kane Adriatikun nen kontrollin e tyre. Me fjale te tjera, ne rast afrimi te shpalljes sc luftes, dhe para se te fillojen hostilitetet, Shqiperia.esht e destinuar te shkeputet automatike- risht nga blloku sovietik dhe qeveria komuniste e Ti- ranes te marre fund me-nje-here. Ν’ esht se foreat sovietike do te mundin te shtypin Jugoslavin ose Gre- qin per V arrijtur ne kufiret e Shqipris dhe per te dale n’ Adriatik, ay esht nje shvillim qe nuk munt te pare- shckohet qysh tash. Por edhe η’ ate rast, anedeti i Shqiperis do te jete gjithnje nen topat e flotave abate dhe, ndofta, nen okupaten e ketyre.
POR, sikur V a leme menjane rastin e luftes, sa kohe do te munt te mbahet ne fuqi regjimi i sotme pro- sovietik i Shqiperis?
95
PLANI I ΤΡνΕΤβ I COPTIMIT TC SHQIP€RIS
Sir u-shpiegua me siper, vashdimi i regjimit komu- nist varret krejt nga vendimet dhe dispozitat qe do te marrin Aliatet. Po te jete se, si munt te ndodhe, merr fund nonje dite lufta e ftohte midis Aliateve dhe Rusis Sovietike, regjimi pro-sovietik i Shqiperis ka per te marre fund ne ditet e para te mbarimit te konfliktit, tue qene se kejo gjendet e rrethuar nga fqinje qe jane te lidhur me Aliatet, si Italia. Jugoslavia dhe Greqia. Nuk esht nevoje qe njeriu te jete profet ose diplomat i ^quar per te pareshekuar se Aliatet nuk munt te pra- nojen te lene nje foie komuniste ne mes te kampit pro- Aliat. Fundi i fundit, as Stalini, as Molotofi, as Vi- shinski, as nonje tjeter diplomat sovietik nuk ka hapur gojen nonje here ne nonje nga konferencat nderkom- betare per te kerkuar ose insistuar qe Shqiperia esht- pjese e pandare e bllokut sovietik. Ne fakt, Rusia nuk ka asnje traktat aliance ose perkrahjeje mutuale me Shqiperin, ashtu sir ka me gjith satelitet e saj te tjere. Kejo esht prove qe vete qeveria e Moskes pare- shekon se munt te vije dita kur te paraqitet nevoja qe Rusia te heqe dore krejt nga Shqiperia.
“Por, ahere,” do te pyese dikush, “per o’ aresye po e forcon Rusia poziten e qeveris se Tiranes?”
Per aresye prestigji dhe per inat t’ Aliateve. Presti- gji sovietik nuk e lejon Mosken qe te lere te shkeputet nga blloku sovietik nje toke qe hyri nje here ne qar- kun e tij. Fakti esht qe Shqiperia munt t’ i hynte ne pune Rusis sa kohe qe Jugoslavia bente pjese te bllokut sovietik; dhe fakti tjeter esht, sir u-shpiegua me pare, qe ne koh£n e bashkepunimit ruso-jugoslav ishte qeveria e Belgradit ajo qe kishte nen kontroll qeverin t Tiranes dhe jo Moska.
96
VASHDIMI I REGJIMIT KOMUNIST
Me fjale te tjera, ky<*i i zgjidhjes se problemit te Shqiperis duhet kerkuar kryesisht ne Belgrad. Per te vertet, prapa edo ndrimi me force te regjimit ne Shqiperi ka qene gjithenje qeveria e Belgradit. Edhe kur Mussolini vendosi t’ invadoje Shqiperin ne Prill 1939, Ministri i tij i Puneve te Jashtme Kont Ciano e pa te nevojeshme qe te genjeje qeverin e Belgradit aehtu si pati genjyer Bejleret. Vete Konti Ciano ehkruan ne Ditaret e tij se kur u-takua me Ministrin e Jugoslavia ne Rome, Kristi^, dhentri i Duees e shi- guroi perfaqesonjesin e Jugoslavis se Italia s’ kish ndermend te cenoje independencen e Shqipris, porse qellimi i saj i vetem ishte qe te flakte jashte Zogun. Nga ana tjeter, qeveria e Romes nuk e perfilli aspak ne kete rast Greqin, fqinjen tjeter tokesore te Shqiperis.
Nga rrieth kejo rendesi e posaeme e Jugoslavis ne punet e Shqiperis?
Nga dy aresye: e para qe Jugoslavia esht fqinja me e forte kufizore e Shqiperis; dhe e dyta nga qe Jugoslavia ka ne tokat e saj dhe gjate kufirit te Shqiperis afro nje miliun Kosovare dhe Dibrane qe jane lufte- tare te klases se pare. Nen komanden e Isa Boletinit, Kosovaret u-maten dy here me ushterin turke, me 1911 dhe 1912, dhe heren e dyte dermuan turperisht hor- dhit e Sulltanit. Prandaj, kur-do-here qe t’ i jape dore qeveris se Belgradit per te rrezuar regjimin ne fuqi te Shqiperis, mjafton t’ u jape leje Kosovareve dhe Dib- raneve per t’ a kryer ate mision. Kejo ngjau, pikerisht, me 1924, kur me mobilizimin e Dibraneve vetem—Kosovaret nen Bajram Curin ishin kunder-—Ahmet Zogu mundi te kethehet ne Tirane brenda dhjete ditve per
97
PLANI I TRETe I COPTIMIT T€ SHQIP€RIS
te rrezuar guvernen e Imzot Nolit. €sht e vertete se n’ ate rast qeveria e Belgradit i dha Beut te Matit edhe ndihma e lehtesira te tjera, por punen me te madhe e kryen Dibranet e te dy aneve te kufirit. Dhe ne edo rast esht fare lehte qe nderhyrjeve jugoslave t’ u jepet ngjyra e kryegritjeve te brendeshme, mbassi nuk ka menyre qe te equhen Kosovaret dhe Dibranet e Shqi- peris se lire nga Dibranet dhe Kosovaret e mbetur ne Jugoslavi.
Qenia, pra, e ati miliuni Kosovaresh gjate kufirit Jugo-Shqiptar esht shkaku kryesor i dobesis se Shqi- peris independente; dhe kane plot te drejte ata qe tho- ne se Shqiperia e so tine esht si nje trup sakat, pa Di- bren dhe Kosoven.
Sa p?r te dy fqinjet e tjere, d. m. th. Italin dhe Gre- qin, keto nuk gezojen nje pozite te tille. Italia esht mun- duar gjithenje te vere doren mbi Shqiperin vetem me intriga dhe mashtrime. Edhe ne rastin e Zogut munt te thuhet me shiguri, dhe per hir te se vertetes, se ay nuk kishte per qellim qe te lejonte Italin te shtjere ne dore Shqiperin. Qellimi i Zogut ishte qe te perfitonte nga pozita e forte e regjimit fascist te Duees per te qendruar ne fuqi gjer diten kur do te hapej shtegu per shkeputjen e tij te krejte nga Italia. Gabimi i tij ishte besimi se ay ishte me i zoti dhe me i zgjuar se Mussolini. Kete mentalitet te Zogut e dinin fare mire ata te Romes dhe prandaj e ruanin gjithenje si macja miun, tue pritur rastin qe t* a zevendesonin ose t’ a flaknin krejt jashte.
Ne perfundim munt te thuhet me bindesi se regjimi i Enver Hoxhes do te marre fund, persa i perket nder- hyrjes se jashtme, kur Aliatet e Perendimit t’ i japin
98
E PRITMJA Ε SHQIP6RIS
leje Tito’s qe te rrezoje qeverin e Tiranes me ane te Kosovareve dhe Dibraneve, por jo qe t’ a shtjere Shqi- perin nen kontrollin e tij. Anglia dhe Italia nuk munt te lejojen nje gje te tille.
Ne rastin e kunderte, d. m. th. po te jete se regjimi i Tito’s do te rrezohet me mietet dhe menyrat qe ka Moska ne dispoziten e saj, ahere Enver Hoxha ka per te dale shume me i forte nga sa ka qene gjer tani.
KAPTINe XII E Pritmja e Shqiperis
PERVE^’ dy hipothezave q’ u-shpieguan ne faqen e pareshkuar dhe qe kane te bejen me nderhyrjeri e for- cave te jashtme per te rrezuar qeverin e Enver Hoxhes, gjendet edhe njee trete: qe ndrimi i regjimit munt te behet me anen e popullit shqiptar pa u-perzjere forcat e jashtme.
Natyrisht, kejo esht rruga e drejte dhe e vertete. Ne qofte se populli nuk e don regjimin e vendosur prej Komitetit te Clirimit Nacional, esht e drejta e popullit, dhe askujt tjeter, qe te ngrihet per t’ a permbysur.
Kejo esht zgjidhja ideale. Por, mjerisht, ideali dhe realiteti jane dy gjera te ndryshme. Realiteti esht qe i ashtu-qojturi “Pushtet i Popullit” mbahet ne fuqi me ane te forces dhe te terrorit. (E kunderta, d. m. th. qe qeveria e Hoxhes gezon besimin dhe perkrahjen e shu- mices se madhe te popullit, s’ munt te provohet kurr- sesi, mbassi autoritetet e saj i kane mbyllur kufiret per vizitore dhe investigatore te paaneshem. Vetem vizitore Komuniste ose pro-Komuniste pranohen ne kete
99
PLANT I TRET€ I COPTIMIT Τβ SHQIPeRIS
kohe brenda kufireve te Shqiperis.) Ne forcen dhe te- rrorin duhet shtuar edhe mungesa e bukes se perdi- teshme. Premtimi i kohes se kaluar “Buke per te gjith!” u-provua nje fjale krejt e zbrazet. Ka mjaft buke, ndofta, per qeveritaret dhe anetaret e Partis. Per popullin, pergjithsisht, rezervohen vetem kotheret e mbetura nga tryeza e hierarkeve. Ne fakt, regjimi i ri e shkateroi krejt ekonomin e vendit, per aresye thjesht ideologjike, ne nje shkalle te tille sa qe shume nga sendet ushqimore qe prodhoheshin ne vend tani duhet t’ importohen nga jashte.
Sen kondita te ketilla, pra, nuk munt te pritet qe nje populli te carmatosur, te shtypur dhe te ngordhur per buke t’ i kete mbetur mjaft ambicje ose energji sa qe te ngrihet kunder nje qeverie qe ka ne dispoziten e saj nje polici te Shtetit dhe nje polici (te fshehte) te Partis, nje ushteri te Shtetit dhe nje ushteri te posa<;- me te Partis, pervee aeropaleve, tankeve dhe luftanieve me te cilat e pajosi aterisht Xha-Stalini.
I vetemi posibilitet qe mbetet esht qe populli te ndihmohet nga jashxe moralisht se-paku, per V i dhene shprese se po te kuxoje nonje dite te ngrere krye kunder qeveris r jk ka per t’ i munguar perkrah- ja nga te jashtmit.
KGTC kishte ndermend Midhat Frasheri kur formoi (ne Gusht 1949) “Komitetin Shqiperia e Lire.” Qysh ne fillim te tij, komiteti perbehej nga dy grupe: “Balli Kombetar” dhe Zogu. Por Midhat Frasheri mbaroi jeten ne New York (Tetor 1949) pa filluar mire nga puna (dhe pa me dhene rastin qe t’ a kundreshtonj per shperdorirain e emrit ‘‘Shqiperi e Lire” me te cilen e
100 s
E PRITMJA Ε SHQIP6RIS
pagezova organizaten q’ u-themelua ne Boston qysh nc Nentor 1941. Dhe, incidenterisht, edhe i ashtu-qojturi “Bllok Nacional Independent” i Verlacit me qendre ne Rome, i dha emrin “L’ Albanie Libre” (Shqiperia e Lire) organit te tij qysh me 1946).
Pas shdukjes se Midhat Frasherit nga shkena e levizjes se jashtme anti-komuniste, “Balli Kombetar” u-ga me-dysh me rastin e emerimit te Hasan Dostit si kryetar i Komitetit, ne menyre qe Zogu, i fshehur prapa perdes, te mbetet si element kontrollues i veprimeve te Komitetit. E verteta esht qe sa kohe rronte Midhat Fraehen, kundreshtari i papajtuarshem i Zogut dhe trashegimtar i traditave historike te familjes patriotike te Frasherllinjvet (Abdyl, Sami dhe Naim), Zogu ishte i destinuar qe te mbetej prapa perdes per gjithmone. (Dihet se Midhat Frasheri u-kandis te hyje ne bashke- punim te larget me Zogun vetem mbi insitimin e dy agjenteve te mirenjohur inglize qe besojen se Zogu esht ‘i dornGsdoshem’).
Perkundrazi, nen kryesin e Hasan Dostit—me te cilin kam bashkejetuar dy vjet e gjysem ne burgun e Zogut—Komiteti nuk mundet veese te behet vegle e ambicjeve te Beut te Matit. Prova e kesaj esht qe Zogu gjeti shteg per t’ ardhur n’ Amerike dhe per t’ u-vendo- sur ne Long Island, ku bleu nje ^iflig baronial me fond- et e grabitura nga arka e Shtetit, qe te jete sa me prane qendres se Komitetit ne New York. (Ne kohen e shku- ar, kur kryesonja organizaten e SHQIPFRIS SF LIRF, Zogu kishte kerkuar leje disa here per t’ ardhur n’ Amerike. Por, mbi protestimet t* ona, viza amerikane iu refuzua ne gdo rast).
Keshtu, pra, per shkak te qendrimit te tyre te c;u-
101
PLANI I TRETG I COPTIMIT TG SHQIPGRIS
r
diteshem anti-amerikan pro-Komunist, SHQIPGRI E LIRE dhe VATRA ia dorezuan edhe nje here Zogut kyoet e fatit te Shqiperis, persa u perket Aliateve te Perendimit. Dhe me qe ay e din se ku u dhemb dhem- bi Shqipetareve t’ Amerikes, Maloku i Matit ka pesh- peritur ne veshet e disave se gjoja kur ishte ne Washington (Gusht 1951) paskesh marre shigurime te plota nga qeveria amerikane se Korea dhe Gjirokastra nuk jane me ne rrezik.
Csht e teperte te theksohet se kejo esht nje nga genjeshtrat e zakonshme te Zogut. Fakti esht qe Toskeris do t’ i hiqet rreziku vetem e vetem kur qeveria amerikane te beje nje deklarate publike mbi ate pike.
Ndaj bindjes s’ ime, nje deklarate te tille munt t’ a shkepute nga qeveria amerikane vetem forca morale e Shqiptareve t’ Amerikes. Tue qene se keta Shqiptare jane, shumerisht, t’ ardhur nga krahinat e Kories dhe Gjirokastres, keta kane interesin me te gjalle dhe te drejten me te pushteteshme qe te flasin me gjuhen e sinqeritetit n’ emer te vendit te lindjes se tyre.
Sikunder u-shpiegua ne nje kaptine te shkuar, Shqip- taret e Amerikes paten rastin me te shkelqyer per te vleftesuar te drejtat e tyre kur Senatori Pepper na dha dy muaj afat qe te dilnim perpara Komisionit te Puneve te Jashtme te Senatit per te kundreshtuar re- zoluten e tij. Ate rast na e humben te dy organizatat qe thone se perfaqesojen GJITH komunitetin shqiptar t’ Amerikes.
Csht kohe, pra, dhe nuk pret me, qe Shqiptaret e Amerikes te ngrihen e te kerkojen nga udheheqesit e tyre te heqin dore nga nje rruge qe shpie vetepa ne shkaterim. Sado e madhe dhe e kuptueshme qe te jete
102
E PRITMJA Ε SHQIPERIS
simpathia e tyre kundrejt regjimit te tashem te Shqipe- ris—per aresye se i ka patur rrenjet ne popullin— Shqiptaret e Amerikes duhet te marrin parasysh, ve- ‘.•anerisht nen konditat e sotme, jo vetem fatin e orga- nizatave te tyre por aq me teper fatin e Shqiperis. Fundi i fundit, a ka njeri me ment sa te besoje, qofte edhe per nje minute te vetem, se Imzot Noli, John T. Nasse, Qerim Panariti dhe Dhimitri Trebicka do te mundin te shtrengojen qeverin amerikane te ndryshoje programin e saj anti-komunist sa te njohe qeverin e Tiranes? Nga sa dihet, persa i perket Washington’it, eeshtja e njohjes se qeveris se Tiranes esht nje defter i mbyllur.
NGA ANA TJETER, Shqiptaret e Amerikes duhet te kishin kuptuar prej kohe q’ Enver Hoxha me Shoke nuk kane asnje nevoje per perkrahjen e tyre. Ata e kane lidhur fatin e tyre dhe te Shqiperis krej- tesisht me politiken e Rusis. Nese Shqiptaret e Amerikes e pelqejen ose jo rrugen qe kane marre ata, aq u ben atyre. Por perkrahja morale qe kane patur gjer tani nga ana e VATRES dhe SHQIPERIS SE LIRE u ka hyre ne pune per t’ i mbushur mendjen popullit fillo- amerikan te Shqiperis se edhe Shqiptaret e Amerikes pelqejen 100 per 100 politiken pro-sovietike te qeveris s’ Enver Hoxhes.
Perkundrazi, Shqiperia, si Shtet dhe Komb, ka ne- vojen me te madhe dhe me te nguteshme per perkrahjen e Shqiptareve t* Amerikes prane Abateve te Pe- rendimit dhe, sidomos, tf Amerikes, per rastin e peshi- mit te ballances nderkombetare kunder Rusis. Si ko- llonia me e madhe e Shqiptareve ne mergim, vetem
103
PLANI I ΤΡνΕΤβ I COPTIMIT TC SHQIPeRIS
komuniteti shqiptar i Amerikes esht ne pozite te luaje nje roll te tille, vecanerisht sepse influenca morale e Shqiptareve t’ Amerikes ner popullin shqiptar esht me e forte se edo influence tjeter e jashtme.
Per kete aresye, Shqiptareve t’ Amerikes u bie barra qe te* luajen edhe nje here rollin historik qe iu takon:
1) Te nderhyjen prane qeveris amerikane per te shi- guruar kufiret e Shtetit Shqiptar, ne menyre qe V a bejen batall Planin e Trete te Coptimit te Shqipris:
2) Τ’ u vere kufire ambicjeve dhe dallaverave te Zogut dhe te “Ballit Kombetar” qe perfaqesojen dy grupe te diskredituar ne syt e popullit shqiptar.
Per t’ i dale ne krye keti qellimi te dyfishte, Shqip- taret e Amerikes duhet te marrin nisjativen per te mbledhur nje Kongres ne te cilin te marrin pjese GJITH Shqiptaret e mergimit me ane t’ organizatave te tyre. Thirrja per mbledhjen e Kongresit esht mire qe te vije nga ana e VATRCS dhe SHQIPCRIS SC LIRC. Ne rast se keto nuk do te duan te marrin ate nisjative naltesisht patriotike, ahere i bie barra kollo- nis se madhe n’ Amerike per kete kohe, asaj te New York’ut. Ne fakt, qendra e levizjes shqiptare nuk esht me ne Boston, por ne New York, ku jane vendo- sur kryeqendrat me te rendesishme te levizjes se re: te dy pjesat e “Ballit Kombetar” si edhe organizata q’ esht tue ngrehur Zogu.
Ne Kongresin duhen ftuar te marrin pjese, paane- sisht, gjith shoqerit politike te Shqiptareve ne mergim qe kane 100 ose me teper anetare. Posa^erisht duhen te marrin pjese VATRA , SHQIPCRIA E LIRC, te dy copet e “Ballit Kombetarit,,, Zogu (i cili, po te deshiroje munt te dale vete perpara Kongresit), “Blloku Nacio-
104
E PRITMJA Ε SHQIPCRIS
nal Independent” i Romes, nje delegat i te merguarve ne Greqi, nje delegat i te merguarve ne Jugoslavi. Edhe qeveria e Tiranes munt te ftohet te dergoje nje dele- gacion te saj. ^do delegat a delegacion do te paguaje shpenzimet e veta, por Komisioni Organizator qe do te marre persiper te threse dhe t* organizoje Kuvendin do t’ a kete per detyre qe te lehtesoje ardhjen e dele- gateve te jashtem me ane te qeveris amerikane.
Psht kohe qe t’ i leme menjane merit dhe antipa- thit t’ ona per hir te shpetimit te Shqiperis, tue marre parasysh se te gjith kemi here plot gabime gjer tani dhe te gjithe jemi fajtore, ne nje mase ose ne nje tjeter, per fatkeqesit e Shqiperis. Pikerish, qellimi kryesor i Kongresit do te jete te sjelle nje afrim midis grupeve qe leftojen sot egersisht njeri-tjetrin q’ ashtu munt te shtrohet nje program i perbashket.
Psht e teperte te theksohet se nje mbledhje e tille me elemente kundreshtare nuk esht aq e gelltiteshme. Por s’ duhet harruar se po te mos ishte here e pa- mundeshme njohja e qeveris se Tiranes nga ana e Amerikes per shkak te gabimeve q’ u-numeruan ne faqet e keti libri, nuk do te gjendeshim sot ne hallin qe te therresim nr bashkim ata me te diet nuk kemi dashur te bashkpunojem ne kohen e kaluar.
Natyrisht, pika kryesore e programit te Kongresit do te jete qe te gjenden miete dhe menyra per shpeti- min e Shqiperis dhe shigurimin e kufireve te saj me anen e Aliateve te Perendimit dhe, sidomos, t’ Amerikes.
Per t’ a nxjerre ne krye ate qellim, Kongresi duhet te kethehet ne burimet e kulluara te Kongresit te Lushnjes. Me fjale te tjera, Kongresi duhet te zgjedhe
105
PLANI I TPvETe I COPTIMIT Te SHQIPCRIS
ndaj mbarimit te puneve te tjera, nje Keshill Kombetar (National Council), si ay qe dolli nga gjiri i mbledhjes se Lushnjes (Keshill i Xalte) qe mundi te bashkoje gjith elementat e shendoshe te Shqiperis dhe me ate menvre te shiguroje independencen e saj.
Keshilli Kombetar duhet te veproje, ne masen qe lejojen rastet, si qeveri-ne-mergim e akredituar prane Aliateve te Perendimit. Kejo nuk esht aq e zorshme sac duket, mbassi dy nga Fuqit kryesore te botes, Amerika dhe Anglia, nuk e kane njohur qeverin e Hoxhes dhe jane, prandaj, krejt te lira qe te njohin nje qeveri shqiptare ne mergim te dale nga gjiri i nje Kongresi te gjith Shqiptareve te mergimit. Pikerisht, Zogu esht tue u-munduar te perfitoje nga kejo situate krejt e posaeme. Argumenti i tij, dhe argument mjaft i forte, esht qe, mbassi Amerika dhe Anglia nuk e kane njohur dhe s’ kane ndermend t* a njohin qeverin e Enver Hoxhes, ay gezon te drejten qe te njihet perseri si “mbret i Shqiperis ne mergim” me nje qeveri qe do V a formoje simbas qefit te tij, me gjith qe Komiteti “Shqiperia e Lire,” ne te cilen esht pjesetar ay dhe nje cope e vetem e “Ballit Kombetar,” perfaqeson nje pa- kice fare te vogel te Shqiptareve te mergimit.
Ky esht problemi me i math qe ka per te perballur Kongresi.
Po te jete, pra, se te dy organizatat e Boston’it nuk do te bejen gje mbi kete pike, ose ne mungese te tyre, kollonia e New York’ut nuk do te marre pergjigjesin per t* i dale zot deryres historike qe i esht lene ne prag te deres, ahere Shqiptaret e Amerikes pergj Rhein
1 0 6
E PRITMJA Ε SHQIP0RIS
sisht do te bejen mire te heqin dore krejt nga levizja kombetare per t’ u lene fushe te lire organizatave me te reja te formuara tash-se-fundi nga emigrantet po- litike t’ ikur nga tirania komuniste e Shqiperis, me Zogun dhe “Ballin Kombetar” ne krye.
FINIS
itfr ■’) li jrfjfil·· will ■ I θ I B Λ | O e> Η K H
ΕΥΛΟΓΙΟΥ ΚϋΥΡΙΛΑ
A A V p> ^ O T ° V J ΛΥΞΟΝ /4f»|Q _____
107
ι.·.:^ί’:Λχτ

FROM CARPATHIANS TO PINDUS. TRANSHUMANCE – A BRIDGE BETWEEN ROMANIANS AND AROMANIANS

FROM CARPATHIANS TO PINDUS. TRANSHUMANCE – A BRIDGE BETWEEN ROMANIANS AND AROMANIANS

Ionel Călin MICLE

University of Oradea, Universității Street, no. 1, Oradea, Romania

e-mail: calinvascau85@yahoo.com

Abstract: Grazing and farming were the main activities of this people from Carpathian to Pindus Mountains since the ancient Thracian-Dacians time until the early 20th century.

If agriculture in the plains of Thessaly and Wallachia filled the bread basket of the Roman, Byzantine and then the Ottoman Empire, shepherding flocks, sometimes semi-nomadic was more than an economic activity, it was the bridge between Romanians in various provinces subjugated by foreign empires and, also a factor of cultural emancipation and preservation of values, traditions and Romanian identity.

In the current study we wish to highlight the role in the Romanian provinces that this noble activity, transhumance had over the centuries through space-time strength and size of the seasonal swing movements between mountain and plain, made on paths and ancient rules which ignored borders or possessions.

We also propose a parallel analysis between Romanian pastors north of the Danube and Balkan Romanians, the Aromanians, to highlight the similarities and differences, and how this activity could have been the spark that lit the consciousness of identity and belonging of Aromanians to the block of Romanianism.

 

Key words: transhumance, Romanians, Aromanians, connections, migrations, similarities.

 

* * * * * *

 

INTRODUCTION

Grazing is not and it was not an exclusively Romanian activity, it can be found to all the old and sedentary peoples of Europe from the French to the Basques, Italians, Spanish, Albanians, Serbians and so on, however what is specifically Romanian, is its millennial continuity and the large territorial spread.

It goes without saying that the pastoral activity turned into transhumance when the livestock become sufficiently numerous so that the home areas could not provide its necessary food, what can’t be inferred directly is the moment of the history when this happened and what were the factors that have triggered this massive movement of people and animals on a scale so large that came to constitute the subject of regulations between empires (I. Georgescu, 1925).

In addition to the activity itself, shepherds were the factors that contributed to keep the unity and the national consciousness in all the provinces inhabited by Romanians by preserving the language, toponymy, religion and traditional customs and transmitting them from generation to generation.

METHODOLOGY

This study is based on bibliographic study and on the research of documents from medieval times to interwar and recent times in which we found evidence of some foreign travelers about Romanian regions and about the countries in the Balkans inhabited by Aromanians, historical maps, studies about transhumance of some researchers from various fields from historical to linguistic or ethnography. It is also based on a field research made in the Mărginimea Sibiului and Brasov areas, two centers of radiation of this phenomenon from the Carpathians until Pannonian Plain, Silesia, Balkan Mountains to the Caucasus.

                THE HISTORY OF SHEPHERDING AND TRANSHUMANCE AT ROMANIANS AND AROMANIANS

Regarding the age of shepherding, which developed in close connection with the agriculture, it seems that it dates from the time of the ancient Thracian-Dacian tribes, determined on the basis of archaeological discoveries and ancient inscriptions found in Dobrudja, related to the economic exchange between the Dacians and the Greek cities of the Black Sea coast. This occupation is also attested during the Roman occupation (Ghelase, 1971). The age of this activity is also proven by the fact that the old name of „Vlach”, given both to Romanians and to Aromanians, became to be considered as equivalent to or synonymous with that of „pastor” (Capidan, 2010).

The shepherding continuity in Roman times is also proven by the fact that all important terms related to grazing and herd like „wool”, „sheep” and „whistle” are of Latin origin (Meteș, 1925).

In addition to these terms, seniority is attested by passages toponymy across the Danube[1] as “sheep ford” (Dragomir, 1938).

Simon Mehedinti (1943) reveals that even Traian’s Column has pastoral scenes of the Dacians. He believes that the transhumance was first concentrated in the Transylvanian Plateau and only in safe historical periods it extended towards the periphery of Carpathians. As a core area of the birth of this phenomenon, he indicates Retezat Mountains as the oldest pastoral area of Romania. Also in his work, quoting Nicholas Bethlen Count of 1662, we find that most of the revenues of the Hungarian nobles were based on the Transylvanian shepherds.

Evidence for the medieval period are more numerous both for Romanians and Aromanians, Romanian transhumance related references appear especially in the Hungarian chronicles, which were trying to induce even the idea that Romanians are a people of nomadic shepherds that come from south of the Danube after the Hungarians, while about Aromanian pastors in the Balkans wrote the Byzantine chroniclers, who described them as a fickle nation of nomads and savages but recognizing their bravery and rebellious spirit (Capidan, 1927).

Transhumance had an important role in maintaining the unity of Romanian ethno-linguistic, and an important place in the Romanian popular creation. Many folk songs of pastoral life inspiration also appear in the oral tradition of Aromanians (Densușianu, 1922).

According to written historical sources it seems that the most flourishing period of this phenomenon was at the end of the eighteenth century and the first half of the nineteenth century, a period that saw a great flowering of transhumance and related industries such as textile and dairy products and expanding trade and markets (Dragomir, 1938).

After 1920, transhumance knew a continuous decline because of the war period and because the shepeherds had to limitate their activity to the national territory but also because the graze areas were taken out of the pastoral use and converted into cultivated land. The most difficult situation occurred in the first years of communist period when the flock were dramaticly reduced by the politics of forced collectivization.

The transhumance was even forbidden between 1952 and 1955, being again stimulated between 1965 and 1989, when the shepeherds used to be one of the few milionaires of Socialist Romania (Drăgănescu, 1998).

Nowadays, transhumance is an endangered activity because of the decline of wool price, the European agricultural policy, sometimes restrictive, requiring aberant standards, aging of rural population and the lack of interest from young people for such occupation, seen as difficult and considerated suitable just for old people (Figure 1).

 

Figure 1. Romanian shepherd and his flocks from Hateg region

(Source: http://gazetavaii.ro/diverse/oieritul-meserie-pe-cale-de-disparitie/)

 

                TRANSHUMANCE’S CAUSES AND VECTORS

Transhumance has its origins in mountainous areas where environmental conditions and soil quality do not permit farming and also because the climatic conditions and slope inclination and fragmentation, so the only remaining viable economic activity remains shepherding.

At an inicial phase, in which livestock are small, they are grown locally on the village’s estate. In a next phase, with the growing of livestock, when they can not be fed on pastures on the village’s estate, the distance at which they arrive increase, this beeing the intermediate stage between a local shepherding and the transhumance, namely the swing between a summer and a winter grazing region, generating secondary establishments as târle (sort of huts) in the plain regions and mountain sheepfolds.

Transhumance was favored by the increasing demand for diary products supplied by sheepfold, the emergence of new markets, periods of relative peace and socio-political privileges and the exemption of some grazing fees abroad, especially in the Romanian Principalities (Dragomir, 1938).

Generally, transhumance routes followed the radial valleys system from the water castles of the Carpathians, the Balkans and Pindus Mountains in all directions.

Shepherds were the factors that contributed to the advancement of Romanian culture and Orthdox spirituality by many donations made ​​everywhere they passed through, and come later to help the strengthening of Romanian element in the former Romanian provinces occupied by foreign powers, especially in Dobrogea (Meteș, 1925).

                SIMILARITIES AND DIFFERENCES BETWEEN ROMANIAN AND AROMANIAN TRANSHUMANCE

Both branches of the north-Danubian Romanians (Daco-Romanians) and the south-Danubian Romanians (Aromanians) shows that they have practiced transhumance since antiquity, as attested by written sources and oral tradition and shepherd terms inherited by them from Latin.

The points of contact between the two branches of Romanian and Aromanian shepherds were Balkan Mountains and Tisza Plain, sometimes even Dobrudja.

The existence of nuclei of origin for both Romanian pastor branches, in Central Carpathian depressions and mountain area for Romanians (areas of Săcele, Brașov, Covasna and Vrancea) and Pind-Gramos Mountains for Aromanians (areas of Samarina, Vlahoclisura, Gramoște, Corcea, Veria, Grebena etc.).

Romanian shepherds from the area of Mărginimea Sibiului and Bran-Rucar-Săcele wintered mainly in the Danube meadow and marches in Dobrudja, sometimes directed toward Moldova and even to the Crimea, while Aroamanand were heading especially towards the Plain of Thessaly and Meglen Plain in Greece or Muzaquia Plane in Albania. For summer pastures, Romanians preferred the Carpathians, the Balkans or the Caucasus Mountains while Aromanians bound for Pindos Mountains, Epirus or Dinaric Mountains till Istria (Figure 2).

 

Figure 2. Directions of Romanian and Aromanian transhumance in 18th and 19th centuries

(Source: Drăgănescu, 1998)

 

Fixed Dates for climbing and descended from the mountain, that coincided with the religious holidays of St. Demetrius and St. George. (Capidan, 2010)

Type of organization and association between cattle owners, “the celnic” at Aromanian shepherds and the “the păcurar” at Romanians, had similar functions.

Both are suppliers of products for the Ottoman Empire and more than that,  assured significant funds for treasury of Turkey, Austria and Principalities of transit taxes to taxes paid as rent for pastures of entire mountains because these pastors had huge herds. Ion Ionescu de la Brad mentions only Dobrogea in 1850 over a million sheep and Capidan gives us for the year 1936, the number of 150,000 sheeps only for the Aromanian common Gramoştea in Greece.

Occurrence of synergistic point routes like fairs, huts, tents – future villages and cities. It is well known that Mocanii from the Sibiu Surroundings founded permanent settlements in Wallachia and Dobrudja, where another time came with their flocks, they bought land and became large landowners and became sedentary there (Georgescu, 1925), as did the Aromanians, which have founded settlements in Thessaly plain, becoming farmers.

Another similarity is the existence of places and routes of transhumance kept from generation to generation, like trodden paths of history, some shared between the two branches such as the Balkan Mountains and the Tisza Plain.

The main difference between Romanians and Aromanians is that, at Romanians there was only transhumance, while at the Aromanians with transhumance nomadic pastoralism is also met (Figure 3).

 

Figure 3. The nomadic shepherding of Aromanians in the Balkans in 19th cenrury

(Source: http://www.proiectavdhela.ro/index.php?pag=media&id_prod=27)

 

If in the Romanian’s case, we have no historical evidence about nomadism, transhumance being the only shape, in the case of the Aromanians, especially the Farsherot branch; it looks like there was a predilection for nomadic life (Capidan, 1927).

Another difference is that in the case of Romanians, the main house was in lower regions and the secondary residence in the mountain area, while for Aromanians the main house was in the mountain and in the plain they were living in tents or in rented homes, this being called a reversed transhumance (Capidan, 2010).

Although the organization and association of owners of herds was almost identical between Romanians and Aromanians, however, in situations when products obtained from them had to be valued, the Romanian shepherds and sold more on their own or to intermediaries, while in the case of Aromanians, the sale was made directly and collective, never individual, following that the celnic gave to each owner the money according to the number of herds of animals that he had, thus obtaining a better price (Capidan, 2010).

 

                CONCLUSIONS AND DEBATES

Community living material and spiritual traditions of the Romanians in all provinces inhabited by them, the territorial unity consciousness, language and aspirations steadfast in the path of ancient Dacia, formed by centuries of Ottoman rule, the lines of force which ensured the continuity of the Romanian people and therefore the ascendancy to fully achieve full unity state. (Duciu, 1995)

Although the Romanians and the Aromanians were separated by centuries of history and large geographic areas, the transhumance was the element that has maintained in the contatct between them, helping to keep alive the Aromanian consciousness identity that they belong to the great family of the Oriental Romanity.

In their pastoral journey, both Romanians and Aromanians, crossing different countries, coming in contact with all the people in this part of Europe, they spread the Romanian culture but also were a shift factor when they returned to their native lands, being influenced by other cultures too. This observation of new territories, allowed them to see what is offered and what is required on various markets, helping them to develop their business flair, so that the pastors began to focus on trade too, getting among the richest and influential people, many arriving to be dignitaries with important functions.

By keeping the unity of the Romanian language and culture, by their religiosity and donations to monasteries, churches and schools, transhumance pastors have been a key factor in the spreading of culture within the territories inhabited by Romanians and Aromanians, and saving this activity today, is more than an act of economic rescue of an ancestral activity, it is an act of saving the national cultural heritage.

                Aknowlegments

This work was partially supported by the strategic grant POSDRU 107/1.5/S/80272, Project ID 80272 (2010), co-financed by the European Social Found – Investing in People, within the Sectorial Operational Programme Human Resources Development 2007-2013.

 

 

REFERENCES

 

Capidan, Theodor (1927) Românii nomazi. Studiu din viața românilor din Sudul Peninsulei Balcanice, Institutul de Arte Grafice Ardealul, Cluj-Napoca.

Capidan, Theodor (2010), Macedoromânii – etnografie, istorie, limbă, Editura Dacoromână, București.

Densușianu, Ovid (1922) Viața păstorească în poezia noastră populară, Editura „Casa Școalelor”, București.

Dragomir, Nicolae (1938) Oierii mărgineni și transhumanța lor în Dobrogea de Sud, Analele Dobrogei, an XIX, vol. II, Editura “Glasul Bucovinei”, Cernăuți.

Drăgănescu, Condrea (1998) Transhumance in Romania: past, present and future, Rev. Archiva Zootechnica, vol. V, Editura Argis, București.

Duciu, Doina (1995) Dobrogea și transhumanța transilvană, Rev. Buletinul Cercurilor Științifice Studențești, Seria Arheologie-Istorie, Editura Universității “1 Decembrie 1918”, Alba Iulia.

Georgescu, Ioan (1925) 15 Ani de transhumanță în Țările Române, Analele Dobrogei, anul V/VI, 1924/1925, Editura “Glasul Bucovinei”, Cernăuți.

Ghelase, Ion I. (1971) Vechimea autohtonilor și a transhumantei mocanilor bârsani în Câmpia Româna și Dobrogea, Revista „Peuce”, seria veche, nr. II, Institutul de Cercetări Eco-Muzeale, Tulcea.

Mehedinți, Simion (1943) Opere complete, vol. I, colecția „Geographica”, Fundația Regală pentru Literatură și Artă, București.

Meteș, Ștefan (1925) Păstori ardeleni în Principatele Române, Editura Librăriei Diecezane, Arad.

*** http://gazetavaii.ro/diverse/oieritul-meserie-pe-cale-de-disparitie/, consulted at 15.03.2013

*** http://www.proiectavdhela.ro/index.php?pag=media&id_prod=27, consulted at 13.03.2013

 

[1] Such  sheep fords were located at Bechet, Giurgiu, Oltenița, Călărași and Hârșova

Fjalorth i hershëm pri-shqipe

vlora3

 

fjalë IPA / Transliteration kuptim Sekuenca e simboleve
një (k) SKA shkëputje druri
aidzija dhi
albi elb
Ambi mbi, mbi
Ambi-ledza për t’u mbledhur, për të mbledhur
Apa pa, para, atëherë
atsara i mprehtë
awa-laka për të hedhur, për të hedhur në erë
awa-Taja awataja për të ftohur, për të ftohur
fjalë IPA / Transliteration kuptim Sekuenca e simboleve
Baltā moçali, këneta, papastërtia, toka
bardza e bardhë
batsā batsa bathë për të ushqyer kafshë
Berja për të sjellë
Binda për të bindur, për të bindur
Breda të hidhen, të pranverës
budjā budja buzë, fund, buzë, bankë, thur, shkëmb
bugta butë, të butë
fjalë IPA / Transliteration kuptim Sekuenca e simboleve
Darja derr
de dje
dedr djathë
Dela djalë, të rinj
Derna për të shkatërruar
detsa e drejtë
dredza për t’u kthyer, për të rrotulluar
druwa dru, dru
dzalā dhallë
dzemba për dhimbje
dzetša dzetsa për të pastruar
džedna dzedna e zezë
fjalë IPA / Transliteration kuptim Sekuenca e simboleve
d (k) STI eksti jashtë
enperenta brenda
entenda për gjëra
erga pështyj, gëlbazë
erma deliri, mungesë mendjeje
esmi unë jam
fjalë IPA / Transliteration kuptim Sekuenca e simboleve
Kasla Kasla kollë
kakja keq, e keqe
Kapa për të kapur, për të kuptuar
kapna Tym (temjan)
fjalë IPA / Transliteration kuptim Sekuenca e simboleve
Laja të leh
Lenta lis
fjalë IPA / Transliteration kuptim Sekuenca e simboleve
Mater Dhemetra  motër
Madza i madh, i madh
mardzā dridhura, acar, akull
Matja për të matur
mazdnja për të ushqyer, për të majm
Melita mjaltë
memsa mish, mish
u takuan me
fjalë IPA / Transliteration kuptim Sekuenca e simboleve
nakti natë
natšōr natsor nesër
fjalë IPA / Transliteration kuptim Sekuenca e simboleve
pelna të lindë, të prodhojë, të mbajë
Perda për të pirë
plāgā therje, masakra
fjalë IPA / Transliteration kuptim Sekuenca e simboleve
San (s) gjë
seksti gjashtë
semdza të gjithë
sina gjoks, gjoks
skina hi
smekrā mjekër, mjekër
Stana kafshë
Supna gjumë
fjalë IPA / Transliteration kuptim Sekuenca e simboleve
štšentra prop, mbështetje
fjalë IPA / Transliteration kuptim Sekuenca e simboleve
Tsela Tsela për të sjellë
terka te rrotullosh
Trema për të frikësuar
fjalë IPA / Transliteration kuptim Sekuenca e simboleve
verdza për të ikur
fjalë IPA / Transliteration kuptim Sekuenca e simboleve
Wera për të rënë
WETA vit
wrangska për të rrahur, për të goditur

Instituti i studimeve “Palaeolexicon”

 

Shkëlqimi i familjes së madhe, Selim Mborja (Venxha)

Shkëlqimi i familjes së madhe, Selim Mborja (Venxha), bën dritë edhe sot

Si i shpëtoi Selim Mborja ekzekutimit nga njësiti gueril i Korçës

Nga Vepror Hasani

Mborja albania - selim mborja

Atë mbrëmje, Selim Mborja (Venxha) me bashkëshorten e tij, Fitreten, u kthyen vonë në shtëpi. Në Korçë kishin 65 dyqane, kafene dhe banesa, mijëra hektarë tokë dhe pyje. Fillimisht kishin banuar te shtëpia në fshatin Mborje, në krah të kishës së Ristozit, te një ndërtesë e madhe dykatëshe, me pamje madhështore, ndërtuar me gurë të skalitur, me shumë dhoma të dekoruara me elemente druri të gdhendur dhe tavane të zbukuruara, me oborr të madh në pamjen ballore e të thurura me avlli. Përreth kësaj shtëpie ngriheshin shtëpitë e tjera të fisit Mborja (Venxha), Më pas ndërtuan një shtëpi tjetër të madhe dhe të bukur mbi fabrikën e birra Korçës. Tashmë jetonin aty.

Me të hyrë në shtëpi vunë re se dikush poshtë derës u kishte hedhur një letër. Selim Mborja e mori dhe nisi ta lexonte. Vështrimi i tij lëvizi i shqetësuar nëpër rreshta: “Unë që po ju shkruaj jam një miku juaj, – thuhej në letër, – nuk pata guximin t’ju sqaroj nga afër sepse kam frikë për veten dhe familjen time, dhe për këtë ju kërkoj ndjesë, por para dy-tri ditësh mora vesh se njësiti gueril i Korçës ka marrë vendimin t’ju ekzekutojë, ndaj duhet të largoheni…”.

Bashkëshortja e Selimit, Fitretja, bijë e Neki Starovës, ndër më të pasurit e asaj zone, mbeti e shqetësuar. Trupi i saj dridhej si gjethe në erë. Priste çdo t’i thoshte Selim Mborja. Sido që të ishte vendimi i të shoqit, do të qëndronte me të edhe sikur të shkonin në fund të botës. E adhuronte bashkëshortin. Selimi ishte njeri i zoti dhe me kulturë, kishte studiuar në Perëndim. “Do ta pleqërojmë me njerëzit tanë”, – i tha Selim Mborja, – dhe do të vendosim çfarë duhet të bëjmë. Duhet të ketë qenë shtator-tetor i vitit 1944.

2                                                                                   

Selim Mborja (Venxha) nuk e besonte dot që do të largohej nga Korça dhe nga Mborja ku kishte lindur. Gjithë jeta e njerëzve të tij, brez pas brezi, i ishte përkushtuar Korçës, dhe sa herë e kishte sjellë rasti kishin dalë në mbrojtje të saj me jetën e tyre. I pari i Venxhave, quhej Banush; ishte një legjendë e gjallë bamirësie, të tillë e mbanin mend edhe më të vjetrit. Emri i tij i mirësisë mbërriti edhe te brezat e rinj. Deri në fund të shek. XVIII kishin jetuar në Greqi, kishin prona të shumta dhe ishin shumë të pasur. Me pasuri të madhe u vendosën edhe në në Mborje. Ndihmonin familjet e varfëra. Banushi kujdesej për ta si për familjen e vet: “Bëj mirë dhe mos e përmend kurrë të mirën që bën”, –  ishte porosia e tij, –  Zoti i shikon të gjitha.”. Për shkak të pasurisë së madhe që kishte, në Mborje njihej me emrin Banush Aga ose Banush Efendiu, por shpesh e thërrisnin edhe Banush Venxha, sepse kështu quhej vendi ku kishte jetuar në Greqi në zonën e Grevenasë.

Bamirësia e familjes së madhe Mborja (Venxha) nuk shteri kurrë. Banushi la pas 7 fëmijë: Mustafajin, Osmanin, Hysenin, Mehmetin, Saliun, Rexhepin dhe Islamin. Fal kësaj familjeje të madhe që shkëlqente me mirësitë e saj, fshati Mborje mori pamjen e një qyteti, me dyqane dhe kafene të famshme si në asnjë vend tjetër. Vinin aty edhe nga Korça; myslimanë e të krishterë festonin bashkë. Në një nga kronikat e kohës shkruhet: “Nuri Efendiu, avokati, javën që shkoi bëri synet djemtë. Në dasmë kishte ftuar gjithë nëpunësit e qeverisë dhe shumë myslimanë e të krishterë. Darkën e bëri në kafenetë që janë nga Mborja. Një shumicë e madhe të ftuarish, me këngë dhe me muzikat e vendit, u zbavitën gjer në mëngjes. Atë natë shumë fishekë u hodhën sipër në qiell dhe shumë pushkë u zbrazën.”. (Gazeta Korça, 11 qershor 1909).

3

Në mëngjes Selim Mborja shkoi te pazari i Korçës, te  klubi i “Pellallit” dhe  i la porosi pronarit të lokalit. Nëse vjen Qemali (djali i xhaxhait të Selim Mborjes), Mehmeti apo Syrjai (kushërinj të tij), sepse lokali ishte i preferuar i tyre, t’u thoshte që i kërkonte Selim Mborja dhe donte t’i takonte patjetër. Mehmet Mborja (Venxha) kishte mbaruar shkollën e policisë “Skuola Alleievi Carabinieri”, në Firencë të Italisë, dhe kishte njohuri mbi grupet e fshehta kriminale siç ishte njësiti gueril i Korçës. Në kryengritjen e ashtuquajtur të “Vorioepirit” më 2 prill 1914, sipas gazetës “Koha”, 15 maj 1914, Mehmet Mborja; komandanti i xhandarmërisë shqiptare, hollandezi Snellen Van Vallenhoven; Themistokli Gërmenji, konsulli i përgjithshëm amerikan Spenser, kapedan Kajo, Dervish File, Turhan Hysen bej Pirgu, Jashar bej Starova, Agush Çaushi e qindra të tjerë, luftuan trimërisht dhe ia dolën të çlironin Korçën.

Por Selimi donte me patjetër edhe mendimin e Qemalit dhe Syrjait, nëse duhej të qëndronte apo të largohej përfundimisht nga Korça. U takuan te shtëpia sipër fabrikës së birrës. Bashkëshortja e Selimit, Fitretja, ndoqi me shqetësim gjatë gjithë kohës bisedën e burrave. Rreziku u vlerësua real. Njësitet guerile kishin filluar të eleminonin njerëz që nuk i pëlqenin regjimit që po vinte në pushtet. Miku që u kishte shkruar letrën kishte të drejtë. Ekzekutimi i tij mund të ndodhte nga dita në ditë. U pa e arsyeshme që Selimi të largohej nga Korça sa më parë. Kur kushërinjtë e tij u larguan, Selim Mborja vështroi një çast nga e shoqja dhe i tha: “Do të largohemi!”. Nga syri i Fitretes u shkëput një pikë loti: “Do të vij me ty kudo që të shkosh”, i tha ajo. Dhimbja e fshehur e burrit përshkoi gjithë qenien e Selim Mborjes.

4

Selim MborjaSelim Mborja (Venxha) dhe bashkëshortja e tij, Fitreti, ende nuk e kishin vendosur ç’ditë do të largoheshin nga Korça. Për ta gjithçka ishte e padrejtë; vendimi i marrë nga njësiti gueril i Korçës ishte kriminal; po luhej me jetën e një familjeje të madhe patriotike. Babai i Selim Mborjes, Mustafaji, ishte kujdesur gjithnjë që edhe miqësitë t’i bënte me njerëz që e donin vendin. Në një rast të tillë shtypi shkruante: “Myftar Aga nga Sevrani, i cili më përpara ka qenë komandant i Xhandarmërisë së Korçës për të martuar të birë që pat zënë të bijën e Mustafa efendi Mborjes urdhëroi këtu bashkë me dhëndrin, zotin Kadri, i cili ka qenë kajmekan në Leskovik, në Tepelenë në Vlorë e gjetkë. Myftar Aga, si mori të renë, pardje u kthye për në Përmet. I urojmë me gaz dhe martonjësit u trashëgofshin!”. (Gazeta e Korçës, e enjte 22 vjesht’  e II-të).

Vetë Mustafa Mborja (Venxha) doli në mbrojtje të vendit që nga dita e parë e hyrjes së grekëve në Korçë më 7 dhjetor 1912. Ndihmoi kthimin e  njerëzve që ishin larguar për shkak të luftës.  Emri i tij gjendet i shënuar te “Komisioni i të ikurve”, renditur me emrat më të nderuar të qytetit të Korçës: “Komisioni përbëhej nga: kryetari Abdyl Ypi. Anëtarë: Riza bej Zavalani, Tefik Rushiti, Qani bej Dishnica, Stavre Karoli, Petraq Kondi, Kristo Dako, Sadik Voskopi dhe Mustafa Mborja.”. (Gazeta Koha, e shtunë, 24 maj 1914).

Kurse Abedin Mborja (Venxha), nipi u Mustafait ishte zgjedhur te “Komisioni i Marrëdhënieve”, i cili raportonte gjendjen te autoritetet vendase dhe të huaja. Anëtarë të këtij komisioni ishin: “Kryetar Emin Efendi, anëtarë: Maliq Bej, Ahmet Efendi kryetari i Bashkisë; Shaqir Efendi, Emin Efendi, Rakipi Aga, Abedin efendi Mborja, Miçe Çikozi, ( ka dhe një emër tjetër, por nuk lexohet), Abidin efendi Tregtari, Xhafer bej Luarasi, Mehmet Ali Bej, Rakip Aga Jemenli dhe Andrea Turtulli.”. (Gazeta Koha e shtunë, 24 maj 1914).
Gjatë kësaj kohe, një i afërm tjetër i familjes Mborja, Ismail Sali Mborja, më 1914-1915, sponsorizoi botimin e abetares shqipe të hartuar nga Jashar Agjahu. Botimi i saj u bë nga shtypshkronja “Korça”.

5

Haki MborjaKurse  Haki Mborja (Venxha), djali i xhaxhait të Selim Mborjes shkëlqeu me patriotizmin e vet. Lindi në Mborje më 1876, mësimet e para i mori në Korçë e më pas në Manastir. Studimet e larta për mjekësi i kreu në Stamboll, ku mori gradën më të lartë shkencore, atë të doktorit.

Në vitin 1908 u emërua mjek në Bashkinë e Manastirit, ku u njoh me shumë patriotë që synonin krijimin e lëvizjeje për çlirim kombëtar. Në shtator të vitit 1908 u bë pjesë e shoqërisë “Dituria” dhe  “Përparimi”. Pas dy vitesh erdhi mjek në Bashkinë e Korçës. Më 16 qershor 1911, bashkë me botuesin e gazetës “Korça”, Sami Pojani, u bënë iniciatorë të krijimit të Komitetit të Kryengritësve. Po atë muaj Haki Mborja krijoi çetën e parë shqiptare dhe doli maleve. Bashkëpunoi me Bajo Topullin, Qamil Panaritin, Shahin Kolonjën etj.

Çeta e tij u bë e njohur me luftimet e saj në Korçë, Devoll, Kolonjë, Opar, Gorë, Mokër, Gjirokastër dhe Elbasan. Përveç gazetave shqiptare për Haki Mborjen shkroi edhe gazeta londineze “Time”, kurse konsulli serb në Manastir i raportonte qeverisë së vet: “Në Korçë ka maleve mbi 500 vetë të prirë nga Haki Beu.”. Në gusht të vitit 1911 mori pjesë në Kuvendin e Kryengritësve të Elbasanit, organizuar në fshatin Shelcan për realizimin e veprimeve të përbashkëta. Më 1912 mori pjesë në shpalljen e Pavarsisë. Pas thyerjes së kryengritjes “Vorioepirote”, çeta e tij u bë mburoja e Korçës: territoret nga Guri i Cjapit deri te Grykat e Mborjes u bënë të pakapërcyeshme nga grekët. Që nga dita e krijimit të çetës së tij, Haki Mborja u quajt “Doktori kryengritës”.

Me ardhjen e francezëve, ndihmoi për shpalljen e Krahinës Autonome të Korçës dhe mori pjesë në qeverinë e saj. Gjatë kësaj kohë ndihmoi në hapjen e 60 shkollave në krahinën e Korçës, përfshi edhe shkollën e Mborjes. Gjatë  vitet 1918-1920 qëndroi në mbrojtje të kufijve jugorë të Shqipërisë, mbështeti fort Kongresin e Lushnjës dhe qeverinë e saj. Më 1926 u zgjodh deputet, mori vota më shumë se Fan S. Noli, por më 1928 u largua nga politika sepse mbretërinë e shihte si të parakohshme në një vend si Shqipëria. Vdiq në shtëpinë e tij në vitin 1931.

6

Selim Mborja dhe bashkëshortja e tij, Fitreti, vendosën të shkonin në Selanik, atje kishin prona dhe një hotel, mjetet financiare nuk u mungonin. Ndërsa bënin gati plaçkat, Fitretit nuk i mbaheshin lotët. Një ditë më parë ishte përcjellë me njerëzit e saj në Starovë të Pogradecit.  Tashmë nuk do t’i shihte më të afërmit e vet, edhe kur të vdiset nuk do t’i vinte askush ta qante te varri. Edhe përtej vdekjes do të mbetej e vetmuar. Bashkë me ta kërkoi të udhëtonte edhe Koço Kota. Nuk i thanë jo, të dyja familjet udhëtuan bashkë. Me të mbërritur në Selanik, Selim Mborja u vendos në hotelin e tij privat. Nata e parë larg Korçës ishte e dhimbshme. Njerëz që vrisnin prapa shpine dhe pa asnjë arsye, e kishin detyruar ta linin Korçën.

Ajo natë për Selim Mborjen mbeti nata më e vetmuar e jetës së tij. Në Korçë gjendej gjithnjë mes miqësh e shokësh. I pëlqente shoqëria edhe me profesorët e Liceut; takohej shpesh më ta: me Elmaz Ahmetin, Abaz Ermenjin, Fejzi Dobin,  Selman Rizën, Aqif Selfon,  Abedin Shkëmbin, Aldo Çobën, Malo Kodrën etj. Profesor në Lice kishte qenë edhe Enver Hoxha, por me të nuk kishin patur ndonjë shoqëri të madhe. Vetë Enver Hoxha te libri i tij, “Kur lindi Partia”, shkruan: “Fundot, me Vangjo Turtullin, me Manot, me Katrot e shumë të tjerë të këtij kalibri si edhe me ata të kalibrit më të ulët, ishin përfaqësuesit e borgjezisë së krishterë…

Kurse  Fazlli Frashëri, i vëllai Qazkës, Selim Mborja, Tefik Mborja, Rexhep Merdani e mjaft të tjerë si këta e më të ulët se këta, formonin opinionin e “elitës myslimane” korçare…”. Pra, nga sa shihet, miqësia e Hoxhës me parinë e Korçës nuk kishte ekzistuar. Ndoshta kjo ishte arsyeja që ai kishte kërkuar ekzekutimin pa gjyq të Selim Mborjes. Tejet e trishtuar ndihej edhe Fitreti, gruaja që ishte kujdesur gjithnjë për jetimët dhe familjet e varfëra të Korçës. Nuk kishte ditë të shënuar që ajo të mos pyeste Selimin: “Çfarë do të dhurojmë sot për familjet e varfëra? Dhe bënte të pamundurën që ndihma e ofruar të ishte e vlefshme për të kapërcyer hallet. Ajo ishte vërtet një shenjtore.

7

Fitreti doli në verandë, donte ta largonte mërzinë që po e lodhte aq shumë. Selaniku ishte i bukur, shkëlqente nga të gjitha anët, por edhe Korça e bukur kishte qenë gjithnjë. Që nga viti 1850 e kishin krahasuar me Izmirin, por me qenë se Izmiri cilësohej si Parisi i Mesdheut, për analogji Korçën e quajtën Paris i Vogël. Edhe Korça kishte patur ndriçim vite e vite më parë. Më 1911 instaloi sitemin e ri të ndriçimit: “Qeveria tonë (e Korçës) solli për provë një llampë sistem “Radium” me 350 fuqi dritë qiriri. Llampa ka dritë të bukur dhe kështu së shpejti do të sjellin më shumë llampa të këtilla që të ndritin qytetin dhe rrugët e gjëra. Përgëzojmë z. Ahmet Efendinë, kryesonjësin e qeverisë si dhe gjithë këshillonjësit për përpjekjet që bëjnë për të zbukuruar qytetin…”.  (Gazeta Koha, 17 mars 1911).

Më pas qyteti u pajis me gjenerator, por pas largimit të francezëve në majt të viitit 1920, makineria e prodhimit të energjisë nuk funksionoi më. Gazetat e Korçës shkruanin gjithë ironi: “Korça një goxha qytet, natën është pa drita. Duket se drita u prish sytë korçarëve, të cilët janë mësuar kaq vite tani pa drita natën. Nuk na pëlqen që ta besojmë se Bashkia nuk përkujdeset për të ndritur Korçën natën. Dimë që makina elektrike që kishin francezët mbeti këtu, përse nuk përdoret?” (Gazeta e Korçës, 21 korrik 1920).

Megjithatë, edhe viti 1924 Korçën e gjeti pa drita. Më 1925, Bashkia shpalli kushtet e tenderit për elektrifikimin e Korçës. Në lojë ishin dy shoqëri: “Xheneral Elektrik” e Selim Mborjes dhe  “Manseman”, shoqëria gjermane. Oferta më e mirë u dha nga Selim Mborja. Më 18 shtator 1925 filloi ndërtimi i centralit elektrik. Në prill të vitit 1926, plotësoi një pjesë të nevojave për energji. Elektrifikimi i plotë i  Korçës u njoftua nga shtypi: “Që pardje, me një marrëveshje të kryetarit të Bashkisë, shoqëria “Xheneral Elektrik” zuri të japë dritë për tërë qytetin e jo si më parë që jepte gjer më një pas mesnate.”. (Gazeta Koha, 6 nëntor 1926).

Vetëm që qyteti i Korçës të kishte dritë, shoqëria “Xheneral Elektrik” e Selim Mborjes shpenzoi tej parashikimeve. Gazetat  shkruanin: “Shoqëria “Xheneral Elektrik” për të kënaqur gjithë klientët e saj nuk mori parasysh shpenzimet e rënda që i ngarkohen, sepse populli dhe klientët dëshironin dritë.”. (Gazeta Koha, 6 nëntor 1926).

Pranë stacionit elektrik u ndërtua edhe një mulli i fuqishëm bluarje. Më vonë në vitin 1936, “Xheneral Elektrik” e Selim Mborjes ndërtoi në Vithkuq hirocentralin e parë në Shqipëri.

8

MborjeSelim Mborja nuk i kursente lekët kur e shihte se ndihma e tij ishte e nevojshme. Pasuria e tij vlerësohej nga të gjitha bankat: “Agjenti i Bankës vjeneze mori vesh kur ishte në Selanik, se një person nga qyteti i Korçës zotëronte një sasi të konsiderueshme monedhash floriri. Ai quhej Selim Mborja. Erdhi e takoi në shtëpinë e tij. Selimi e mirëpriti propozimin e agjentit për t’i depozituar në atë bankë florinjtë, por me një kusht, që përqindja e interesit t’i paguhej duke llogaritur jo sasinë e monedhave, por peshën e tyre në kilogram. Sekseri, i habitur për këtë kërkesë të padëgjuar gjer atëherë në asnjë vend të botës, njoftoi Bankën e Vjenës, duke thënë se ky bej korçar nuk i kishte paratë me grushte, por me bidona teneqeje. Banka mblodhi këshillin për të vendosur. Të nesërmen, gazetat vjeneze dhanë lajmin sensacional: “Një pasanik shqiptar detyron Bankën e Vjenës t’i bëjë një shtesë rregullores së vet!”. (Vangjush Ziko, Korça, kujtime dhe qyteti).

Kjo ishte dhe arsyeja pse Selim Mborja gjatë gjithë kohës që qëndroi në Korçë, ose ishte anëtar, ose kryetar në të gjitha shoqëritë e krijuara, sepse gjithkush e dinte që ai nuk kursehej financiarisht; mbështetja e bashkëshortes nuk i mungoi kurrë; ajo ishte një shpirt i dhimbsur. Emri i Selim Mborjes gjendet në federatatën “Vatra e Shqipërisë” me qendër në Korçë, te “Kryqi i Kuq”, te  “Sport Klub Korça”  te komisioni për mbledhjen e ndihmave për ngritjen e Liceut të Korçës, pasi fondi prej 50.000 franga nga buxheti i shtetit ishte i pamjaftueshëm, te “Shoqëria Cinematro”, te “Oda Ekonomike”, te  “Tenis klub Korça”, te shoqëria “Këneta e Maliqit” etj, etj. Në vitet 1921-22 botoi gazeten “Jetë e re”, së bashku me Fazlli Frashërin.

9

Të gjitha këto bashkëshortët Mborja, i kujtuan natën e parë të mbërritjes në Selanik. Në mëngjes Selim Mborja u takua me sportelistin e hotelit. I vuri përpara një monedhë ari dhe i tha: “Një monedhë të tillë do ta marrësh çdo mëngjes, por nëse në hotel vijnë njerëz dhe pyesin për mua, ti do do t’u thuash “Selimi sapo doli” dhe ndërkohë do të më njoftosh. Përpiqu të mbash mend ç’tipare kishte personi, si ishte veshur etj.”. Njësiti gueril i Korçës mund të vinte edhe aty, dhe Selimi kishte patur të drejtë.

Pas disa ditësh, dy persona pyetën nëse Selim Mborja ndodhej në hotel. Kishin arrestuar Koço Kotën dhe donin të merrnin me vete edhe Selim Mborjen. Makinën e kishin lënë diku afër hotelit. Operacioni sekret drejtohej nga Koçi Xoxe: “Selim Mborja, sapo doli,- u tha sportelisti, –  me të ardhur ai, vij unë te makina juaj dhe ju them.”. Ndërkaq vuri në dijeni Selim Mborjen. Sportelisti  bërë përshkrimin e personave. “Paska ardhur Nevzat Haznedari!”, tha Selim Mborja. Mori të shoqen dhe dolën nga dera e prapme e hotelit.

Do të shkonin në Stamboll.  Para se të largohej porositi sportelistin: “Pas 5 minutash, shko thuaji personave që Selim Mborja u nis për në portit, do të shkojë në Turqi.”. Me të mbërritur te anija, i kërkoi drejtuesit të mjetit të priste edhe 5 minuta pasi i duhej të takohej me dikë. Dhe sërish Selim Mborja kishte patur të drejtë. Pas 5 minutash mbërriti Nevzat Haznedari: “Desha t’ju takoj…”, – i tha ai. “Dëgjo ti këlysh i Xhemiles, – i tha Selim Mborja, – familjen tënde e kemi mbajtur me bukë, por dije se do të vijë një ditë që gjithkush do të pështyjë në fytyrë.”. Pas këtij shkëmbimi replikash, anija nisi lundrimin drejt Stambollit.

10

MborjeAtë çast ia desh shpirti të pinte një birra Korça. E kishte ndërtuar vetë atë fabrikë, bashkë me italianin Umberto Uberti. Projekti i fabrikës “Birra Korça” u hartua vitin 1928. Ndërtimi i saj nisi në tetor të vitit 1929, mbi një sipërfaqe prej 20,000 metra katrorë me vlerë 350,000 franga ari, pronë e Selim Mborjes. Ujin e sollën nga mali i Moravës, 8 km, larg prej fabrikës. Fabrika u pajis me makineritë më të mira të kohës.

Më 1931 filloi prodhimi. Regjistrimi i shoqërisë “Birra Korça” u bë në Odën Ekonomike të Korçës më 18 dhjetor 1933:  “Në bazë të shkresës nr. 2215 datë 18.12.1933 të Gjykatës së Shkallës së Parë Korçë, me anë të së cilës urdhërohet transkriptimi i kopjes së aktit konstitues të shoqërisë anonime “Birra Korça” në regjistrin e tregtisë konform nenit 11 të Kodit Tregtar në fuqi, vërtetohet se akti konstitues i shoqërisë anonime “Birra Korça” i omolguar prej Gjyqit Kolegjial të Korçës (dega tregtare) me vendim nr 1, datë 8 nëntor 1933, u transkriptua në radhorin e posaçëm të Odës së Tregtisë së Korçës me nr 1 datë 18 dhjetor 1933. Shoqëria, siç rezulton nga kontrata me datë redaktimi 1 prill 1933, fillon më 1 prill 1933 dhe mbaron më 31 dhjetor 1956. (Gazeta e Korçës 19 dhjetor 1933).

Inaugurimi u bë pas 6 muajve: “Të hënë, më 4 të këtij muaji, më ora 5.30 pasdreke, u bë inaugurimi i fabrikës “Birra Korça” të shoqërisë Umberto-Mborja. Ishte ftuar një shumicë e madhe me autoritetet në krye. Të ftuarit e shumtë vizituan më parë fabrikën, e cila ishte në punim e sipër dhe admiruan maqinerinë e fabrikës ku ishin shtruar pa kursim birra me mezera të zgjedhura. Birra Korça është me të vërtetë prej kaliteti më të mirë se shumë birra të huaja, dhe e njëjta më atë të fabrikave më të dëgjuara gjermane. Z. Umberto Uberti dhe Selim Mborja pritën urimet e sinqerta të të gjithëve për mbarëvajtjen e shoqërisë së tyre. Shitja e birrës së Korçës filloi që dje. Çmimi i saj u caktua prej shoqërisë 4 lekë për shishet e mëdha dhe 2 për të vogla.”. (Gazeta e Korçës, e mërkurë 6 qershor 1934).

Shoqëria punësoi 220 shqiptarë dhe 25 specialistë italianë. Ndërsa për t’u ardhur në ndihmë fermerve ngritën dhoma frigoriferike për prodhimet e qumshit. Fabrika u bë e njohur edhe për prodhimin e ujit “Kristal”.

11

Ndërsa po udhëtonin me anije, e shoqja iu drejtua Selim Mborjes: Si thua, a do të vijë dita të kthehemi përsëri në Korçë? Do të na marrë malli për njerëzit tanë? Fitretja fliste me zë të dridhur. Ndoshta, – iu përgjigj Selim Mborja, por e rëndësishme është që ne bëmë gjithçka për qytetin tonë. Nëse kthehemi, ti si gjithnjë do të merresh me bamirësinë, atje ku gjen kënaqësi shpirti yt.”. Fitretes sërish i rrëshqiti një pikë loti. Të kujtohet, i tha Selimi, pasi vizituam jetimoren, dhuruam edhe truall për ngritjen e spitalit të Korçës.  Në fytyrën e saj ndriti buzëqeshja. Veç kësaj Selim Mborja furnizoi me ujë të pijshëm një pjesë të qytetit; krijoi shoqërinë e tenisit, mbështeti grupet muzikore etj, etj.

Shpresonte shumë që edhe të afërmit e tij të bënin gjithçka për Korçën. Dhe ata nuk e zhgënjyen: Selaudin Mborja, (kushëri i tij), liceist, përfundoi shkëlqyeshëm studimet për mjekësi në Sorbonë të Francës. Karrierën si mjek e nisi në spitalin Umberti I, në Romë. Me kthimin në atdhe punoi për shumë vjet në qytetin e Shkodrës. Sot njihet si një nga personalitet e mjekësisë shqiptare dhe si një nga themeluesit e spitalit ushtarak. Në vitin 2004 Selaudin Mborja u shpall “Nderi i Qarkut Korçë”; emrin e tij e mban Haki Mborjapoliklinika e qytetit të Korçës, kurse emrin e Haki Mborjes e mban shkolla 9-vjeçare e fshatit Mborje dhe një rrugë e qytetit të Korçës.

Të gjithë fëmijët e Haki Mborjes shkëlqyen në profesionet e tyre. Skënderi studio për mjeksi në Turqi, nuk u kthye më në Shqipëri, u vendos në Australi ku shërbeu edhe si këshulltar i kryeministrit të asaj kohe;  vdiq në Australi. Saliu shërbeu si profesor në liceun e Korçës, kishte studiuar në Francë për shkencat botanike, më pas punoi si pedagog në Universitetin e Tiranës dhe si sekretar i Kuvendit Popullor. Petriti studioi në Hungari në degën ushqimore, kurse Demir Mborja, një tjetër person i këtij fisi të madh, ndërtonte me shpenzimet e veta çezma në lagjet e Korçës; si çezma më e bukur e tij përmendet “Çezma e zonjës” në lagjen Kasaba.

12

Në fisin e madh të Mborjarve (Venxhave), shkëlqyen edhe gratë.  E para ishte, Fitretja, bashkëshortja e Selim Mborjes, sipas shtypi të kohës: “Fitrete Mborja ishte aktiviste e shoqërive të emancipimit të gruas, kish lindur rreth vitit 1893. Ishte anëtare e shoqërisë “Gruaja Shqiptare dhe ka organizuar festime, ballo mondane në vitet 30. Gjithashtu, çifti  Mborja solli në Korçë për herë të parë një piano me porosi në Paris. Emiri i saj përmendet edhe për bamirësi të ndryshme. Së bashku me Ballkëze Frashërin, Ismete Sali Zavalanin, Drita Elmaz Vilën, Zenepe Dalip Sheqerxhiun, Asije Ymer Fazlliun, Nevrije Leskovikun etj, u bënë bashkëpunëtoret më të mira të princeshës Senije Zogu, kryetare e Grave të Shqipërisë”.

Haki Mborja kishte tri vajaza: Liria studioi për drejtësi, Shpresa për mësuesi, ndërsa Drita shkëlqeu si aktiviste në shoqatën e grave. Reshideja, bija e Mehmet Mborjes (Venxha), u martua me Asim  Mborjen, i cili kur pa se ndërtimi i spitalit të Korçës po vonohej, ndërtoi me shpenzimet e veta një ndërtesë dykatëshe me 28 dhoma, e cila shërbeu si spital nga viti 1930 deri në vitin 1935.

Kurse Ifetja, mbesa e Sali Haki Mborjes u martua me Tosun Selenicën. Shtypi i asaj kohe shkruante:  “Që njëdizaj nisi në Prefekturë zyra e Xhandarmërisë Ndjekse nën komandën e z. kapiten Ferid Frashëri dhe togerit Tosun Selenica.”. (Gazeta e Korçës, 9 tetor 1920).

Kurse Naxhia, bija e Sulejman Mborjes, bashkë me Tefik Mborjen shënuan martesën e parë civile në gjithë prefekturën e Korçës. Shtyi njoftonte: “Dje Bashkia jonë afishoi shpalljen e parë për martesë.  Z. Tefik Mborja, shef i seksionit të administratës në Ministrinë e Punëve të Jashtme dhe zonjusha Naxhie Sulejman Mustafa Mborja, kërkuan shpalljen e martesës së tyre e cila do të celebrohet në Bashkinë e Korçës. Z. Tefik Mborja, i cili inauguroi martesën civile në Prefekturën tonë, njihet mirë midis të gjithëve për inteligjencën dhe kulturën e tij. Çiftit të parë që po martohen, i urojme jetë të gjatë e të lumtur!”. (Gazeta e Korçës, 25 prill 1929).

Pra edhe gratë e fisit Mborja (Venxha) ishin një hap më përpara nga gratë e tjera të prefekturës.

13
Me të mbërritur në Stamboll  bashkëshorët Selim dhe Fitrete Mborja u vendosën në shtëpinë e Idaetes, vajza e Sulejmanit, vëllai i Selim Mborjes, që ishte martuar në Stamboll. Atje qëndruan deri në fund të jetës së tyre. Thuhet se në vitet e pleqërisë Fitretja  pati një mall të madh për t’u kthyer në shtëpinë e saj. “Kishim një shtëpi të bukur, – thoshte gjithnjë ajo, – me pemë e lule.”. Mrekullia e hapësirës që rrethonte shtëpinë e tyre i dedikohej Qemal Mborjes, djalit të xhaxhait të Selimit, i cili kishte studiuar për agronomi në Turqi. Ishte një nga specialistët më të mirë të Korçës së bashku me Demir Alizotin. Ai mbolli rreth shtëpisë së Selimit të gjitha llojet e pemëve dhe të gjitha llojet e luleve. Shtëpia dukej si një parajsë që as në përalla nuk e gjeje dot. Fitretja i gëzohej gjithçkaje që ishte e bukur.

Ashtu si gjithë të tjerët edhe Qemali ishte i pasur, kishte aksione në Minierën e Mborjes, kurse biri i tij, Fiqiri Venxha, studioi për Drejtësi. Punoi si kryesekretar i Gjykatës së Korçës; implementoi me sukses, sipas frymës perëndimore, Kodin Civil dhe Tregtar. Megjithatë, edhe pse kaluan vite e vite, as Fitretja dhe as Selim Mborja nuk u kthyen më në qytetin e Korçës. Selim Mborja u nda nga jeta më 3 prill 1952, e shoqja vdiq vite më vonë me brengën për t’u kthyer edhe një herë në shtëpinë e saj, por vila ku banonte ajo, ishte bërë rezidenca e Enver Hoxhës, aty qëndronte ai, sa herë vinte në Korçë për të kaluar pushimet e verës. Megjithatë, përsa i përket bamirësisë ndaj jetimëve dhe të varfërve, bashkëshortja e Selim Mborjes, Fitretja, mund të quhet pa asnjë dyshim, Zonja e Parë e Korçës.

Shënim. Për realizimin e këtij shkrimi u ndihmuam edhe nga kujtimet e të afërmëve të Selim Mborjes.

==========================================================================

Kush është “djalli” – A ekziston ai – Etimologji

Kopeshti Eden

Kush është “djalli” – A ekziston ai – Etimologji

Po, thuhet se “Djalli” ekziston. Ai është «sundimtari i kësaj bote», një krijesë e padukshme që u bë e ligë dhe u rebelua ndaj Perëndisë. (Gjoni 14:30;Efesianëve 6:11, 12) 
Bibla e përshkruan personalitetin e Djallit me këta emra:
• Satana, që do të thotë «Kundërshtar».—Jobi 1:6.
• Djall, që do të thotë «Shpifës».—Zbulesa 12:9.
• Gjarpër, që në Bibël përdoret me kuptimin «Mashtrues».—2 Korintasve 11:3.
• Tundues.—Mateu 4:3.
• Gënjeshtar.—Gjoni 8:44.

Lucifer është një emër tjetër për Djallin, fjala hebraike që në disa versione të Biblës është përkthyer «Lucifer», ka kuptimin «[ai] që shkëlqen». (Isaia 14:12)
Ndërkohë Dreqi ose Djalli në (greqisht Διάβολος, = “shpifës”, latinisht Diábolus) i cili në shume fe është një qënie e mbinatyrshme që mishëron të keqen, ndaj në gjuhën shqipe gjejmë terma të shumta përbuzëse ose fjalë të tilla si “ai” që fut grindje, shpifës, akuzues; qoftëlargu, n’aleti, *dreqi, theqafi, i ligu, demoni, brinoç; sundimtar i errësirës – mbret i ferrit, babai i rrenave, mishërim i së keqes, i njohur edhe si prijës i engjëjve, më i pashmi, më i mençuri, i cili humbi të gjitha pozitat, pasurinë e dhën’ në kopshtin e “E’dhe-n” (Eden)

– Aty ku Adami njohu Evën, gruan e tij, e cila u ngjiz dhe lindi Kaini dhe Abeli, vëllai i tij. Abeli u bë bari kopesh, ndërsa Kaini u bë punonjës i tokës së terrët, këta ishin fëmijët e mëkatit, e megjithatë Zoti u dha të dyve dy mundësi për të punuar e jetuar mirë.
Vetë Zoti e krijoi materialin me të cilin u krijua Ademi dhe i fryu atij shpirtin nga Shpirti i Tij (Kuran15:29; 38:72). 

Para se ta kundërshtonte Zotin, “djalli” merrte pjesë së bashku me engjëjt dhe bënte punën që bënin edhe ata. (Kehf, 18:50)
Në përballje me njeriun “djalli” i flet Zotit: “Unë jam epror ndaj tij sepse atë e krijove nga balta, kurse mua prej zjarri!” (Sa’d, 38:76) 
Ky është “djalli” një figurë e qartë, i cili na paraqitet nëpërmjet mashtrimeve si një Zot i vërtetë – Epror. [(ai që shan të An’ Satana; shajtan)]

Duke ju referuar gjuhës së lashtë Shqipe, Zoti – Ati ynë, e i krejt gjithësisë është quajtur Ai, më i madhi, më i larti, në krye, sipër, në qendër, *mbirë, “a’m/bi ne” – ABSOLUT- kemi: Abi na = Zot.
Njihet botërisht se Zoti së pari krijoj Dritën (Diellin)- zbritjen e rrezeve: Ar – si Far’ e parë në Tokën – Dheun – *arë.
Eshtë pikërisht kjo dritë, Dielli vet – shkaku i krijeses Njeri dhe gjithë gjallesave përreth tij – ky është “zoti”- ynë praktik.
E njohur formula e lashtë e dijes njerzore (ABX) {Alfa, Bita dhe Gama} – krejt Abe/t/-aret në botë Hapen po ashtu me këto dy shkronjat e para: (A dhe B-e) 

Tek gjuhët më të lashta njohur nëpërmjet këtyre dy shkronjave gjejmë:
Proto -semitic: *Ab- = Father, At. (ab; b’ab)
Phrygian ……: *Ab- = near, pranë; afër, (ngjitur)
Cappadocian : *Ab- = most, additional, më shumë; shtesë

AmbiNdërkohë tek e lashta gjuha jonë “Early Prot-Albanian” kemi: *a(m)bi = ashtë mbi; mbi të lart, sipër, si dhe *a(m)bi = për tu mbledhur; grumbulluar (bashkë) – duke përmendur këtu se në gjuhën shqipe: AT = Zot, gjithmon duke konceptuar nëpërmjet kësaj fjale më të madhin, Atë që është në krye, i pari; prijës, prin-d; perëndi.
Ndaj ska arsye se edhe në gjuhën më të lashtë protosemite, fjala Ab = At, (Father) normal ka edhe kuptimin e Ati-j që ndodhet Ambi t-ë, sipër nesh – fjalë kjo e cila siç shihet motivohet plotësisht nëpërmjet gjuhës shqipe

Sistemi ynë Diellor u formua nga rënia gravitacionale e një Reje gjigante molekulare rreth 4.600.000.000 vjet më parë. Reja Rajoni që do formonte Sistemin Diellor, ishte i njohur si mjegullnaje para-diellore. Ajo filloi të shkatërrohej në një disk tjerrje me një diametër të madh dhe të nxehtë, gjithashtu të dendur në qendër. Në këtë pikë, në evolucionin e tij, Dielli është besuar të ketë qënë një yll ‘T’ Tauri.

Pra Dielli është thjeshtë një grumbullim materiesh – (inerte) mbi një pikë të vetme, quajtur ashtu si në Early Proto -Albanian: *A bi = Ai/ajo që mbin, mbiu, sipër nesh duke u grumbulluar, pranë e pranë, mbledhur bashk’<>skamb = ambi të lart, në hapësirën boshe në qendër të saj = At. ( Abi = Zot).

Tek gjuha shqipe është shkronja; folje e dialektit geg: A = âshtë, oshtë, êshtë, e cila në bashkëpunim me fjalën e lashtë shqipe; La (lart) sjell fjalën e njohur po ashtu gabimisht (apo qëllimisht) njohur si semite: A/La = Zot apo: E/La; âshtë/La = Yll, il, (ili-o) = Diell, motivueshëm mjaftë bukur sërish prej gjuhës shqipe: Dy/El = Diell. (Tauri)
E këtu tashmë sjellim fjalën shqipe: Ab- = Ai i mbir’, (bërë, u ba; u bë); a’ba; Yll i shndritshëm DY/El, prej nga ku kemi emrat e mirnjohur, Ab/El, (bir i dritës) ai që AB’ (h)AP rrezet gjithë shkëlqim, Abil-on; Apollon, Abdi; Abdriteon, Abdyl, etj emra të lashtë konsideruar si bijë të dritës hapës –abës– Diell.
Pra kush është “djalli” – pse në shqip kemi; gati të njëjtën fjalë: Diell, “djall” dhe Djal’ – Bir?
Ky është shkaku, sepse Dielli vet është një objekt grumbullim materiesh DY/Trupore; (DY/AB) (plus dhe minus) ku “Kaini” digjet vazhdimisht, “materje e zezë” për të çliruar, pafundësisht, e përjetësisht, Rrezet e shndritëshme, “Abel” në shërbim të më së mirës në shërbim të krejt Jetës në Tokën – Adam, Atit am; gjallesës Njeri.
Dualizmi, qëndron në qendër të krijimit kësaj bote, ne vet jemi të tillë (të mirë e të këqinjë), jeta gjithashtu ‘bardh e zi’, gjithçka që na rrethon qëndron dhe ekziston si shkak i dy të kundertave – domosdoshmëri.

Ndaj kemi gati të njejtin emërtim: Ab = Father = At = Zot, e më pas kësaj “ai” Aba i dytë, është pikërisht ajo pjesa e errët {materia e jo shpirti energji} “DyAb” = Diabole; Diavolle, ku (b = v) e po aty, pas kësaj do gjemë edhe “Divin = Hyjnor” – por edhe ai që Di, dijetar, e padyshim edhe Dinak, mashtrues –Dreqi vet, që di si e dredh, i «ndreq», gjithë *llustra, shkëlqim fallco: Luçifer = “djall”

Eshtë ky shkaku prej nga ku kemi emërtime të pafundme, vlen të përmendim: DyAb-et; diabet, sëmundje e cila vepron në qarkullim të dyfishtë të gjakut, mbi një trup (të vetëm), e ndërkohë aty kemi: ABsolut, Absurd, (Aber; lajm) por edhe, aber; afër – pranë, ngjitur, ashtu si: Aber-to; ape-r; (aperto) – hapur = Dritë.

Ky është Dielli, Djali – Drita e perëndisë vet, e po aty do gjejmë edhe Djallin, Dinak personifikim i të keqes absolute, antagonist i palodhur i Zotit, dhe mbret i ferrit errësirës “materialist” – ai që bën gjithçka për interes të vet deri në mëkat, – e për aq kohë sa zgjat brejtja e ndërgjegjës ndaj këtij mëkati të kryer, po aq zgjat edhe faji.

Mili Butka   (*Aleksander Hasanas)




 

Të shpallet simboli i shqiponjës dykrenare, trashëgimi botërore kulturore.

Shqipëtar, mos rri po duku!

cropped-finix-xpen.jpg

shkruar nga: Shqipol 25.06.2018

Kur shkruan për rendin tonë shoqëror, pasi shkruan fjalën rend, të jesh shqiptar nënkuptoka të mbijetosh në anarki të thellë mos-arsimimi, rrjedhimisht i pavetëdijshëm për identitetin tënd. Thjesht një oportunist që jeton ashtu rastësisht, nga fryn era.

Të urosh fitoren e Zvicrës, që me paratë e saj yshtishqiptaro-zviceranët të luftonin dhunshëm për të nënshtruar futbollistët tanë që guxuan të ngrinin lart shqiponjën, dëshmon pavetëdije kombëtare. Të bësh heronj po ata lojtarë që për inat të serbit formojnë simbolin të cilin ata vetë bënë çmos që të mos duket në kampionatin e Moskës . . . katrahurë!

Nuk ka dëshpërim më të madh për një popull sesa të gëzohet me dështimin e popujve të tjerë (Serbë, etj) në pamundësi që të lumturohet nga triumfet e vet. Pasi triumfe nuk mundet të arrish kur potencialin tënd energjik nuk e përdor për të udhëhequr por për hyzmeqarllëk në dyer të huaja, i shtyrë dhe i pështyrë. A keni dëgjuar për shërbëtore që dashurohet me shërbëtor? Ata gjithmonë dashurohen me padronët! Për aq kohë qëne qëndrojmë në rangun e shërbëtorëve nuk duam as veten. Ndaj dita ditës po majmunëzohemi duke imituar sunduesët tanë, në gjuhë, në sjellje, në pamje. Sepse nuk jemi krenarë për veten. Një nga planet e Gestapos ishte të asgjësonte inteligjencën polake. Pa inteligjencë udhëheqëse, njeriu bie në rangun e kafshës dhe pastaj ashtu të pambrojtur e bën ç‘të duash! Shërbëtori nuk është krenar por është i inatosur. Nga inati, vepron me ligësi dhe nga padituria, dëmin më të rëndë i’a bën vetes! Një nga këta dëme sot po i’a bëjmë flamurit tonë, i cili tashmë nuk prodhohet as nga ne por nga të huajt që kokat i’a bëjnë shqipes si koka gjarpri. A ka degjenerim më të mjerueshëm për një komb? T’ia dorëzosh të huajit flamurin më të bukur në botë, të t’a shndërrojë, të t’a shëmtojë, e ti t’i’a blesh me paratë me të cilat ai të pagoi për shërbëtorllëkun?

Sot n’a kërkohet të shfajësohemi për shenjën e shqiponjës, formuar nga duart tona. Në të kundërt, dënohemi. Shqiponja nuk është vetëm e shqiptarëve. Së pari është e perëndive dhe e natyrës, pra simbol mbarë botëror dhe për kodet që mbart, është i lirë t’a formojë cilido ka dy fije mënd. Disa shqiptarë kanë pasur dhe kanë shumë fije mënd, ndaj besën e tyre e lidhën me këtë përfaqësues dhe e ngritën në flamur.

Se si sot, po akuzohemi për këtë flamur, të mos n’a duket çudi. Pas ngritjes së kësaj shqipeje në Vlorë, qeveritë e ashtuquajtura shqiptare, shërbëtore patjetër, u ngjitën dhe qëndruan në kolltuk me vetëm një aftësi! – t’u dhurojnë padronëve copa të trojeve e deteve të Shqipërisë! Ç‘do copë e dhuruar, është një copë flamur! E padronët nuk mjaftohen dhe për të na mbyllur sy e gojë, dashkan të n’a bindin se flamuri ynë, qënka nxitës armiqësie, e agresioni si p.sh kryqi i thyer! Ndaj duhet të ndjehemi fajtorë për këtë flamur. Dhe që të jemi skllevër të devotshëm, të mos e mbajmë më, por t’a zhdukim, t’a zëvendësojmë me diçka që nuk do u kujtojë as atyre as neve se dikur paskemi qenë zotër të qiejve e të tokës dhe se quheshim shqiptarë. Se nuk i dihet . . . edhe Spartaku nuk e harroi që ishte i Lir!

Ne ç‘bëjmë? Rrimë squk si breshka që ka frikë se po doli nga zhgualli, do e rrahin. Gjithë bota po tallet me ne që s’jemi të zotët të mbrojmë as atë copë flamuri qën’a ka mbetur. Ndërkohë që në vende fqinjë ka rrugë me emërtimet e krahinave e qyteteve shqiptarë që ata planifikojnë t’i marrin, ne akuzohemi për tendenca agresioni vetëm duke formuar shqiponjën që u kujton atyre se ne ende nuk kemi harruar të vërtetën. Atë të vërtetë që atyre u jep gëzim, ndërsa neve dhimbje! –  për triumfet e tyre që arritën dhe po arrijnë me ndihmën tonë.

Heshtja jonë është ndihma më e mirë për të n’a rrëmbyer flamurin! Andaj që t’iu priten orekset të uriturve, të bëjmë zhurmë por jo të hallakatur e jo me llomotitje se i merr era. Të gjithë bashkë jo me inat, por me urti, të mbledhim dokumente e fakte që egzistojnë që nga Hititët e gjer tek shqiptarët dhe të ngrejmë zërin në ç‘do institucion brenda dhe jashtë republikës, si njerëz me dinjitet që duhet të jemi,me një kërkesë të madhe dhe të drejtë.

Të shpallet simboli i shqiponjës dykrenare, trashëgimi botërore kulturore.




 

Muaji Qershor – Etimologji

qershor etimologji

Shkruan: Mili BUTKA

Flitet dhe shkruhet se Muaji Qershor, quhet kështu për shkak të qershive që piqen po në këtë muaj.

Kjo, jo fort e besueshme, gjithësesi si fillim po shkruaj disa rreshta mbi numrin “katër” (4) të gjuhës shqipe një numur ky “magjik” ku fsheh brenda vetes shumë kuptime, fjalë dhe emërtime nga më të hershmet, krejt të veçanta e të pastërta shqip.

Numri “katër” (4) në gjuhën shqipe që në momentin e parë kur e ndajmë atë në rrokje jep kuptim të qartë; ka/tër = e gjitha “e tëra” e plotë, ashtu si edhe në “greqisht” “tetar-to” = e tëra, (¼), edhe në rast se e shkruajme jo me ‘ë’ por me ‘e’ pra; “ka/ter” baraz kjo, ka -“terr”, të errët, pjesë, apo një “zonë” e “zanë”- e zënë, e mbyllyr nga të “kater/anët” (◼) ku nuk hyn dritë.
 
Toka herët në lashtësi gjendet e skicuar në formë katrore apo drejtëkëndëshe, shpesh herë e ndarë me një vijë në mes, e ngjashme kjo me numrin ⊟ [8], (Θ) pra “ana” e poshtme e saj nënkupton tokën e “thatë” e errët, terr -“terra” dhe sipër saj e njëjta gjë por qiell, pra ky symbol përfaqëson të tërën të gjithën, ndarë kjo në dy “sy/te”-site, sete, “tet”- apo në dy “anë”, pra “dy në një” = “dynjanë” (tet a tet, apo kokë më kokë, ashtu si tek letrat e bixhoxit egjiptiane)
 
Nga fjalori i gjuhës shqipe shkëpusim një fjalë e cila na ndihmon më tepër për të kuptuar vlerën dhe kuptimin e numrit “katër”:
KATËRÇIPËRISHT ndajf.
1. Nga të gjitha anët, nga të gjitha drejtimet; në mënyrë të gjithanshme. Studioj (analizoj) katërçipërisht.
2. Në mënyrë shumë të qartë e të plotë; në mënyrë përfundimtare; krejt, plotësisht. Vërteton (tregon, provohet) katërçipërisht.
– Pra numri katër tregon një njësi të plotë, ashtu fiks si një katror i vizuar i cili kur mbyllet edhe nga ana e katërt bëhet i plotë, i tërë dhe i terrët, ◼ nuk hyn dritë, ashtu siç themi; moti u “zu” u bë i errët, u “vrenjt”.
“Zifti” ky emër i cili buron po nga fjala shqipe “i Zi” në këtë rast mbiemër, ndryshe quhet edhe “katran”, e pra quhet kështu sepse është i zi, i erët ashtu si katrori i zënë nga të katra anët -“katran” ()
Njohur ndër shekuj muaji qershor një muaj “i zënë” me mot të vranët dhe reshje shiu të shpeshta –  krejt i *Tari i zan’= terasun = Qershor
E ashtu si shumë fjalë dhe emertime që në gjuhën shqipe, lexohen edhe në kah të kundërt pra në anagramë, pa e humbur kuptimin e saj më të parë edhe fjala zift, tregon të njëjtën gjë, duke patur parasysh se, “p = f”, kemi; zift = zip/t dhe; zip<>piz, pis, pra e zezë pis, ashtu si nata “pus” e erët, apo siç themi; e koriti në Bes, i zuri “pusi”.
Kështu gjithë sinonimnet, e fjalës “katran” kanë kuptimin i erët ose i zënë nga të katër anët, “katran”, “zift”, “pisë”, por edhe “serë” që do të thotë e “zënë” ashtu si numri
katër (4) në gjuhën greke, “tesera”- të zèna, tè zèra, e zënë e mbyllur, e njëjtë kjo dhe në gjuhët sllave “çetir” = çe tër, “qe tër” është e tëra, është e terrët.
Ashtuquajtur fjala turke “qeder” s’është gjë tjetër por një fjalë e pastër shqipe, që do të thotë; “iu mbyll dera” është në të “Zi” ka “qe-ter” e ska si të ndodhë ndryshe e gjithë gjuha turke, rrjedh dhe buron prej shqipes, ashtu si gjuha kleriko-greke, dhe mbarë gjithë gjuhet europiane.
Emërtimi fillestar i muajit Qershor-“Terasun” do të thotë, i katërti, dhe jo muaji Qershive, pasi vet emri “Qershi” ka për rrënjë fjalën shqipe e “kuqe – Cër
Cëramidhe = Qeramidhe do të thotë: Dhe-baltë e pjekur; Cera midhe, ose ndryshe  Qyramidhe, pra baltë e pjekur; e’xyrë, (mënxyrë; e nxirë) e ngjyrosur; e pjekur e skyqur- skuqur. [e kyçur e tëra/zën – terasun]
Akoma edhe më të qartë, krejt bindse, madje e pabesueshme, na vjen në ndihmë, emërtimi apo fjala shqipe: “Kadron” emër ky i gjendur dhe i shkruar në gjithë gjuhët e botës, i pa tjetërsuar fiks ashtu si në shqip; “kadron = katër onë”, lëndë druri i faqosur në katër anët, katror, (n = r).
Fjala “Anë” në gjuhën shqipe, ka kuptim shumë të gjerë, ajo sjell qindra sinonime si në asnjë gjuhë tjetër, kemi;anë e mb/anë,kalo në “anë” të rrugës, në “anën” tjetër, “anon” nga njëra “anë” apo në “anë” të anijes” sepse në gjuhën shqipe fjala “anë” ka kuptimin edhe e harkuar, “bark”- varka, por edhe bark = barku: AN I m. anat. Organ i “gruas” dhe i femrës së gjitarëve, ku zihet e zhvillohet pjella, shtrati, këmisha që mbështjell pjellën. Ani i fëmijës. I bie (i shket) ani. Ngre anin.
Në tabelën më poshtë shikoni fjalën shqipe “katër” dhe kadron në disa gjuhë e shoqëruar ajo me fjalët “anë” dhe “anije”
shqip: ………. Katër, kadron , anëve të anies,
greek: ………. kadron τέσσερις, τις πλευρές του πλοίου,
latin: ………… kadron quattuor partes navis,
engl: ………….kadron four, sides of the ship
island: ……….kadron fjórir, hliðar skipsins,
hebre: ………..kadron ארבע, צדדים של הספינה,
… provojeni në të gjitha gjuhët e botës emrin; kadron = katër/onë (me 4 anë)
e do shkoni se ajo gjendet shkruar e lexuar, ashtu si në gjuhën mëmë Shqipe birit të vetëm: Besnik- Shqipes-Zeus!

Mili Butka @ Gjuha shqipe
*Aleksander Hasanas*

 




 

“Mulli” fjalë e pastër shqipe.

mulli.PNG

Mulli fjalë e pastër shqipe.

ul foto shkrim

Eshtë pikërisht kjo fjalë e shqipes *UL duke i shtuar asaj parafjalën ‘më’ përftojmë prej tyre fjalët, më ul, më-ulët, në-ulje në minimum, e duke patur parasysh fjalën ulluk, udhën e ulët për të ulur nga një lartësi ujin në këtë rast, drejt minimumit të mundshëm pikës zero kjo quhet *Nul, por fiks këtu kemi uljen e detyruar të ujit nëpërmjet ullukut drejt rrotës së mullirit dhe kjo ulje e menjëherëshme quhet, me ulje, më ul-je, m’ulije, në ulje, në MULLI, aty ku uji ulet me shpejtësi dhe drithi bluhet sa më ulët dy rrotat prej guri aq më i imët dhe më i butë (but, bute) del mielli.

Në trojet shqiptare ka shumë vende të pjerta shumë të thepisra, me një ulje të theksuar, të cilat quhen: *Uli-je, një vend i tillë ndodhet midis dy fshatrave Butkë dhe Bezhan, në rrethin e Kolonjës Ersekë.

Pra fjala Mulli buron prej fjalëve shqipe “më + ulje” ku parafjala ‘më’ ka rolin krahasues në këtë rast, ashtu siç themi; më lart, më anash më djathtas, njëjtë themi edhe, më ulët; më ultas, më ulje, më ulis = Mulli-s; Mulli, gjithashtu aty kemi edhe fjalën miell, drithëra të shtypura, blojtur sa më imët.

Ja edhe etimologjia (lexojmë tabelën) për fjalën shqipe mulli nga studimet e albanologëve si Vladimir Orel, Gusatv Mayer, etj.

mulli etimologji

Qartë studiuesit, hedhin mendimin se fjala shqipe Mulli vjen e huazuar prej Latinishtes “molinum” (MEYER), e siç ka ndodhur vazhdimisht pa asnjë të vetëm shpjegim, e pa motivuar, pranohet si e tillë, duke injoruar fjalën shqipe *Ul të pranuar unanimisht prej vet këtyre studiueseve të përmendur më sipër.

Eshtë pikërisht fjala shqipe Mulli ku ende sot në gjuhën grekë kjo fjalë shqiptohet: Mýlos; Milos = Mulli dhe ndërsa miellit i thonë Alevri (?)

Çfarë vihet re; vetëm tek gjuha shqipe gjejmë fjalët: Ul; më ul, ulët ultas, uli, ulije, ulje, ul, ulluk, më uli (poshtë) por edhe Mulli, miell, millona-s, gjitha këto lidhur ngushtë me proçesin e uljes së ujit nëpërmjët udhës – ulluk prej druri etj materiale, nga lart në ulje drejt mullirit ku prodhohet miell i imët, i *hollë dhe i butë.

Madje në gjuhën shqipe kemi një fjalë e cila tregon katërcipërisht vlerën e fjalës ‘ul’ të gjuhës shqipe, si një fjalë burim shtrati nga ku lindin mijra fjalë të tjera IE dhe aziatiko-mesdhetare, gjuhë këto tashmë të humbura si ajo e popujve: Cariane, Hitite, Lydiane, Cappadokiane, etj. – pra kemi:

SHULLATË f. krahin. Vrima nga del uji i mbledhur në një gropë; fundi i lugut; (ullukut) të mullirit nga del uji me forcë e u bie fletëve të rrotës. Shullata e mullirit. I është zënë shullata. I hap shullatën.

Kjo fjalë flet aq qartë shqip ajo tregon uljen e ujit me forcë; suljen mbi të, mbi rrotën e mullirit dhe u quajt edhe: Sulatë; shullatë.

Bëjmë  ende një krahasim midis gjuhë së lashtë Shqipe dhe asaj latine

  • Shqip                      Latin
  • Ul                           minuere –    {këtu kemi të bejme me fjalën min-us]
  • Ulët                       humilis –      {këtu kemi fjalën i imët, h-um, kum, humus]
  • Më ul                    sedit super = u ul në {krejt larg fjalës ul, ulë, më ul]
  • Mulli                     molendini – {këtu kemi fjalën shqipe, m’ol = më hollë]
  • Miell                     conspersa   -{përzjerje e hollë (grëk: s’kon= pluhur)]

Duhet të kemi parasysh se fjala latine molendini, ka kuptimin e saj *molere holloj, *bluaj dhe jo mulli ashtu si *mulla tek gjallesat (bulla) rrumullake e fryrë aty ku bluhet ushqimi, ashtu fiks si bulla, mulla e mullirit ajo pjesë e rrethuar aty ku montohen gurët poshtë konit grumbullues të drithit.

Mulliri funksioni i tij ishte dhe është pikërisht shtypja, bluarja e drithrave deri në *hollim të plotë, kjo realizohet nëpërmjët uljes me shpejtësi së ujit nga lart nëpërmjet udhës-ulluk, duke rrotulluar kështu rrotën dhe më pas gurin e tij sa më ulët mbi gurin tjetër aq më i hollë del mielli, ky është mulliri.

Duket qartë se kyçi i fjalës mulli është fjala *ul, ulës, më ul, më/uli-s, mulli por aty gjejmë edhe fjalët, i imët, i hollë = i ulët, i t’ulët; i tultë = i butë, i ’ollët; i hollë = miell.

Në gjuhën e vjetër irish fjala *mulli gjendet indetike si në gjuhën shqipe, Muileann = Mulli, gati më të njëjtën kuptim vjen edhe fjala Miell po në këtë gjuhë pra aty kemi: Plúr = Miell, – ku duket qartë se kemi të bëjmë respektivisht me fjalët shqipe per Mulli; Muile-ann dhe për fjalën Miell = Plúr, i hollë, i imët, miell; pluhur.

Gjuha e lashtë shqipe ofron edhe shumë shembuj të tjerë, të cilat tregojnë se fjala miell ka kuptimin indetik dhe që buron nga fjalët, më i ulët më i *hollë; pluhur blues, bluaj, bluajtës; mulli (pl = fl, fletë e hollë, flatra, flutur).

 Një fjalë të tillë në gjuhën shqipe kemi, *Mjegull. E lexojmë, me vëmendje:

MJEGULL f.

  1. Grumbull avujsh të dendur e të ftohtë, që formohen zakonisht në vise të ulëta, në gryka malesh etj. nga pika shumë të imëta dhe që qëndrojnë mbi tokë si tym i patejdukshëm. Mjegull e dendur (e trashë, e hollë). Mjegull e bardhë. Mjegull deti. Mjegulla e mëngjesit. Shtresa mjegulle. Ra mjegulla. Nuk shihet nga mjegulla. Etj.

Kjo është mjegulla, një masë avujsh të *imta (të ftohta) të cilat udhëtojnë drejt lartësive nëpërmjet luginave vendeve të ULTA, në udhë; ullë e sipër lart mbi sipërfaqen e tokës, një emërtim ky i ngjashëm me fjalën tjetër shqipe *pjergull.

Në fjalorin universal etimologjik tek studimet e Oxfordit mbi fjalët e lashta “palaeolexicon” e pikërisht tek rrënjët PIE për fjalën mjegull gjejmë: *sneudh– = mjegull e ftohtë (cloud, mist) dhe *h₃meigh- = mjegull *rëshqitëse, (drizzle, mist)

Pra fjala Udhë nuk na ndahet, sepse fjala udhë dhe ullë dihet se është e njëjta, ashtu si tek emërtimi; Udhise = Ulikse, por jo vetëm, kjo fjalë e lashtë: Ull e cila buron nga shqipja prej fjalës: Ul = i/e ulët, por edhe ul = udhë; quhet pjesa rruga,vendi më i rrahur, më i shtruar; më i ulët (luginave) ulicave më të mundëshme të sheshta përzgjedhur e që ka shfrytëzuar njeriu nder shkekuj për të qarkulluar  në mënyrën sa më pak të lodhëshme, kjo fjalë e shqipes sot gjendet  edhe tek gjuha sllave, ulicë = rrugë, fiks ashtu si rr-udhat në fytyrën e njeriut, udhë të holla, të thelluara, të ulura, ulica, të krijuara natyralisht.

Ja çfarë na ofron gjuha shqipe në këtë rast:

HULLI f.

  1. Vija që bëhet në arë nga plori, vija që hap plori në tokë, brazdë; pjesë are që punohet njëherësh nga një pendë qe e që kufizohet në fillim me dy vija plori, lehë. Hulli e thellë (e vogël). Hullitë e parmendës. Kau i hullisë kau që shkon nëpër vijën e çarë në tokë. Hap (çel) hullinë. Hedh farën në hulli. E ndau arën në tri hulli. Kau i mirë njihet në hulli. fj. u.
    edhe fig. Vijë e thelluar, që bëhet në një pjesë të trupit a të fytyrës, rrudhë e thellë. Hullitë e ballit rrudhat e ballit. E kishte fytyrën gjithë hulli.

(Kuptohet tek fjala shqipe *hulli, kemi një shkronjë (h) të shtuar, për shkak të rregullave drejtshkrimore pas vitit 1908, kjo në këtë rast për ta bërë të dallueshme fjalën: Hulli nga Ulli, ulliri, pemë frutore).

Në gjuhën shqipe fjala: Hulli dhe Udhë kanë të njëjtën vlerë të njëjtin kuptim gjuhësor: E sjell (e vë) në hulli dikë e bëj të veprojë e të sillet mirë, ashtu siç duhet. Ka dalë nga hullia vepron keq e nuk sillet mirë, ka dalë nga udha e drejtë. Vjen në hulli vjen në udhë të mbarë. I shkon për hullie dikujt shkon a vepron sipas kërkesave e dëshirave të dikujt. 

Etymology: Mjegull

Apocope of dialectal mjegullë, from Proto-Albanian *meg(u)lā, from Proto-Indo – European  *sneudh– ;  *hmigʰ-leh (mist); (compare Lithuanian miglà, Polish  mgła,  Grëk ομίχλη (omíchli)).

Vihet re se tek gjuha shqipe në të dy rastet fjala: Mjegull në të lashtën shqipe *meg(u)lā, është indetike me rrënjët PIE *sneudh– dhe *hmigʰ-leh, respektivisht ato tregojnë një masë të lagësht grimzash, avuj të ftohtë,  të q’ullë-t, rrëshqitëse; të imët, mbi të në udhë – ullë = Mi e g’ull; Mjergull= mbi erë në ullë; udhëton ultas.

Lexuam se në Proto-Indo – European *sneudh– = mjegull, pra edhe në këtë rast aty duket qartë fjala e shqipes *udhë, kemi të bëjmë me lagështirën që ikën, udhëton ulët.

Vlen të kujtojmë këtu se shkronja d = g, si në rastin e fjalës së lashtë dorike e cila i përket ende sot gjuhës shqipe: Δᾶ = Dhe (earth) – fjalë kjo që në gjuhën greke kalon nga: Dhe = Gi (Γῆ = tokë).

Pas kësaj del më se e qartë se fjala shqipe; mjegullëmjergull(ë) = mjerdull, ka kuptimin: Mi/er/dë -ullë = mi/erë në udhë, i himtë; i hollë në ullë, hulli; mjegull.

Në fjalorin e gjuhës shqipe shohim dhe fjalën: Pjergull.

PJERGULL f.

  1. Hardhi me kërcell të gjatë, të trashë e me shumë degë, që ngrihet mbi furka ose mbështetet mbi një shtrat drunjsh etj.; tendë rrushi; hardhi që ngjitet nëpër drurë. Pjergull e moçme. Nën hijen e pjergullës. Rrush pjergulle. Etj.

Njëjtë si tek fjala mjegull, mjergull edhe fjala: Pjergull ka të njëjtin kuptim në këtë rast kemi një bimë frutore e cila ritet zhvillohet mbi drurë në ajër në erë mbi dhe (dheun) mbi udhë, mbi ullë, pi-er-g’ull, bimë kjo e cila ka një veti përkulshmërie rezistente epet, për-ulet; përkulet me lehtësi pergola; pjergulla.

Emërtim ky të cilin sërish studies të ndryshem e nxjerin si fjalë latine.

Ajo që duam të saktësojmë është pikërisht fjala *ullë, ndaj sollëm shembujt e mësipërm, si mjegull, mjergull, pjergull, hulli, mulli uli, ulje, ulije, etj. Fjalë kjo e cila ka vleren dhe madje është e njejta fjalë: Udhë = Ullë (dh = ll) si tek fjala shqipe: Kërpudhë = Kërpullë,

Fjala *udhë e gjuhës shqipe qëndron e pastër kjo edhe sipas studimeve te albanolgëve, gjuhëtarit Eqerm Çabej, Gustav Majer, të cilët e nxjerin këtë fjalë nga  PAlb *wada, një o-grade *uodhâ bazuar në *uedh- ‘për të rrahur, për të shtypur’. Për zhvillimin e tillë semantic (jo të rregullt; cf. sllav).

Pra, vihet re sërish se fjala udhë ka kuptimin e saj parësor pjesë e rrahur e ngjeshur, e shtypur, e ulët, e thelluar, madje aty do gjejmë edhe fjalën shqipe *rrugë, pjesë e rrahur, e fortë rrugë, rrogoz, njëjtë id. (fjala rragam = shkëmb) si edhe fjala shqipe *udhos m) një ‘lloj djathi’ quajtur udh-ues,-os e Gegënishtes me kuptimin hudh ‘për të hedhur, për të derdhur –kulluar’ ‘për të shtypur, për të shtrydhur’ (KLEPIKOVA SFT 142-143). 0 MEYER Wb. 455

(Kjo është një pjesë e shkurtër shkeputur nga libri që jemi duke shkruar: “Pellazgët e fundit Gjuha e tyre”

 

Mili Butka  (#Aleksander Hasanas)

Hatianët dhe gjuha e tyre Hitite 

hitit

Hatianët dhe gjuha e tyre Hitite

Hatians dhe gjuha Hattic

Katër mijë e treqind (4300) vjet më parë, ushtria akadiane e mbretit Naram-Sin marshon drejt pllajës anatoliane. Pamba, mbreti i *Hatit, Zipani, mbreti i Kaneshit, Tisbinki mbreti i Kussara, Nur-Dagan mbreti i Purushandës dhe trembëdhjetë mbretër të tjerë nga tokat *Hatti bashkohen kundër sundimit akadian.

Hattianët janë një populli indigjen i Azisë së Vogël, Historia e tyre, përveç perandorisë së Hittitit, është jetëshkurtër dhe jo e dokumentuar mirë. Rreth 2700 B.C. u vendosën rrugët tregtare midis tokave të Hatit dhe Mesopotamisë. Nga 2500 B.C, Hattuš ishte një qytet i fortifikuar mirë dhe qendra e pushtetit të civilizimit Hattian. Rreth vitit 2330 B.C, Sargoni i Akadit, gjyshi i Naram-Sinit, pushtoi tokat Hattit, por Hattuš ishte shumë i fortë për të rënë.

Banorët më të hershëm të identifikueshëm të Anadollit veri-qendror janë Hattianët. Ata besohet të kenë banuar pellgun e Kızıl Irmak (Ἅλυς / halys) në Anadollin veri-qendror, duke përfshirë qytete të tilla si Hattus dhe Zalpa, ndërsa Nesitët indo-evropiane ishin përqëndruar në jugun e tyre në Cappadocia afër Kanes dhe Kussara.

Gjuha Hattice

Ka rreth 360 fragmente Hattiane, prej të cilave vetëm 15 janë billinguals (dygjuhesore)Hittite-Hattic  P. Goedegebuure (2010).

Janë përafërsisht 300 fjalë që kuptojmë ose fjalët që besojmë se i kuptojmë. Shih Kashian (2010) por jo të gjitha fjalët prej tyre kanë një kuptim të mirëkuptuar – thuhet tek studimet e Oxfordit, instituti studimeve mbi fjalët e lashta (palaeolexicon). Gjithçka që na është lënë, vjen nëpërmjet teksteve fetare të kultit, këndime cilësuar për “Hattili”, që do të thotë në gjuhën e Hatit.

akropoli hititHattic duhet praktikisht të konsiderohet si një popull i izoluar. Megjithatë, ka shumë përpjekje për ta lidhur atë me gjuhët Kaukaziane të Veriut (Abkhaz, Adyghe, Kabardian, Ubykh) Forrer (1919), Dunaevskaja (1960), Diakonoff (1990), Braun (1994), Chirikba (1996) dhe disa tek Kartvelian Shih Girbal (1986) dhe Gabeskiria (1998). Në përgjithësi nuk është një pikëpamje e pranuar gjerësisht.

Struktura e gjuhës Hattiane u ndikua thellësisht në periudhat para historike nga proto-Luwian Goedegebuure (2008).

Në mijëvjeçarin e dytë, B.C, perandoria Hiteut themeloi gjuhën indo-evropiane Neçili si gjuhë zyrtare të Shtetit (2011).

Populli vendas vazhdoi të fliste gjuhën e tyre, por kjo nuk zgjati shumë në mijëvjeçarin e dytë B.C. Bazuar në dëshmi gjuhësore të kombinuara me disa gjurmë arkeologjike, vlerësohet se folësit proto-anatolian indoevropianë hynë në Anatolia në mijëvjeçarin e pestë ose ndoshta të hershëm të katërt B.CD. Antony (2007).

fjalori hatic hitit -1

Ende sot në fjalorin e gjuhës shipe kemi:

BËZAJ jokal. 1. Nxjerr zë ose një tingull; them diçka (zakonisht me mohim). Rrinte e nuk bëzante.
2. I thërres, i bëj zë dikujt; i flas; tregoj. I bëzajti të zotit të shtëpisë. Nuk i bëzajnë njëri-tjetrit me gojë. E dinte punën, po nuk bëzante.

Fjalë kjo e cila tregon se, xë/zë ka edhe kuptimin; frymë/shpirt, nxjerr zë, jeton, ashtu si  edhe (le xë; lëshon zë; lexon. Ndaj në gjuhën hatice-hitite kemi, p’sun = frymëmarje i gjallë

Ende më e qartë vjen fjala ‘hatike-hitite’ *pinu = pinjoll, i mbir, i m’ biri im pasardhës. 

PINJOLL m.1. Lastar i njomë që del në trung ose në rrëzë të një druri; filiz, njomëz, mitë, pip. Ka lëshuar pinjollë.
2. fig. Pasardhës i drejtpërdrejtë i një familjeje ose i një fisi. Pinjoll i një familjeje të vjetër. Pinjolli i fundit i Kastriotëve. Pinjoj të një fisi.

Dhe ajo që vlen të theksojmë është edhe fjala e fundit e kesaj tabele: Zinar = Instrument muzikor, e cila përshtatet mjaft mirë me gjuhën shqipe, Zèna-r; Zinar, zëra -tinguj të akorduar; Zyrna {zër/na, zërnxjer, zërna-t, (gërhet) gërnet, (klarineta)]. – Gjithashtu edhe tek gjuha e lashtë armeniane kemi *ӡnar = zënar; zëna, zëra; tinguj – mizikor produkt i vrimave të zëna në kallamin e kllarinës -fryrë, gërnetës, *gërnjare.

lyra lirike -ilire

E kundërta e këtyre tingujve të zëna, të mbyllura (zyrna) kemi tingujt e lira, fituar po ashtu nga vegla muzikore ilire; Lyra Lira, dedikuar yllit më të shndritshëm Lyra i cili u përfaqësua shpesh në hartat e yjeve si një grep ose një shqiponjë që mbante një liri, dhe kështu quhet ndonjëherë edhe Vultur Cadens {shkaba Kadiane} ose Aquila Cadens {shqiponja Kadiane} (“Falling Vulture” ose “Falling Eagle”} – Yll i lirë – i rënë 

Ky “yll” këmbën lirisht materiale midis njeri tjetrit me yjet e tjerë përeth tij, e shpesh herë ato lëshohen, bjenë,  shkëputen, në formë të lirë.

Aleksander Hasanas

Posted  by Mili Butka  Gjuha shqipe_Etimologji

Korçë – Albania, më: 20/6/2018